तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १० अनुवाकः। ८०३

(९)अत॑: समु॒द्रा गि॒रय॑श्च॒ सर्वे॑ऽस्मात् स्यन्द॑न्ते॒ सिन्ध॑वः॒ सर्व॑रूपाः। अत॑श्च॒ विश्वा॒ ओष॑धयो॒ रसा॑श्च॒ येनै॑ष भू॒त-

माणत्वेन 'सप्त'सङ्ख्याका विषयाः 'समिधः'। विषयैर्हीन्द्रियाणि समिध्यन्ते प्रकाशयुक्तानि क्रियन्ते। यद्येकस्यापि चक्षुरिन्द्रियस्य गोलकभेदेन द्वित्वं। तथा रूपस्याप्येकस्य वामदक्षिणरूपग्राह- कचक्षुर्वृत्तिभेदात् द्वित्वं द्रष्टव्यं। एवं शब्दगन्धयोर्द्वित्वे सति विषया सप्त सम्पद्यन्ते। अथवा समिच्छब्देन सप्तसङ्ख्या न सम्बध्यते किन्तु जिह्वाशब्देन। अग्निजिह्वानाञ्च सप्तत्वमाथर्वणि- कैराम्नातं। “काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता चापि सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः” इति॥ ताश्च परमेश्वरात् प्रभवन्ति। 'इमे' भूरादयः, 'सप्त'सङ्ख्याकाः 'लोकाः', 'तस्मात् प्रभवन्ति'। तेषु सप्तसु लोकेषु देवमनुष्यादिशरीरवर्त्तिनः 'प्राणाः', 'चरन्ति'। तादृशा लोका उत्पन्ना इति पूर्वत्रान्वयः। गुहा, बुद्धिः, तस्यां शेते, उपलभ्यते, इति 'गुहाशयः' परमेश्वरः, तस्मात्, उत्पन्नाः सप्तर्षयः। 'सप्त' समुद्रा इत्यादिकाः, 'सप्त'सङ्ख्याकाः पदार्थविशेषाः, 'निहिताः' तत्र तत्रावस्थापिताः॥

तृतीयामृचमाह। (९)“अतः समुद्राः ० भूतस्तिष्ठत्यन्तरा- त्मा”(९) इति। क्षीरोदधिप्रभृतयः 'समुद्र'विशेषाः, मेरुप्रभृ- तयः 'गिरि'विशेषाश्च, 'अस्मात्' परमेश्वरात्, 'सर्वे', प्रभवन्ति। गङ्गागोदावर्यादयः 'सर्वरूपाः' बहुविधाः, नद्यः, अस्मात्,