तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८२२ तैत्तिरीये आरण्यके

रायणं देव॒मक्ष॑रं पर॒मं प्रभु॑म्*(१) । ^{(२)}विश्वतः॑ पर॒मन्नि॒त्यं^{\dagger}

र्दिष्टं तस्मिन्नुपास्यगुणविशेषा अस्मिन्ननुवाके विशेषेण^{\ddagger} प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमामृचमाह । ^{(१)}“सहस्रशीर्षं ० परमं प्रभुं”^{(१)} इति । ‘देवं’ पूर्वोक्तं महेश्वरं, ध्यायेदिति शेषः । कीदृशं देवं, ‘सहस्रशीर्षं’ सहस्रशब्देनापरिमितमुपलक्ष्यते । अनन्तशिरस्कं, इत्यर्थः । सर्वजगदात्मकं विराड्रूपं महेश्वरस्य देहः । तथा सति अस्मदादिशिरांसि सर्वाण्यपि तदीयान्येवेत्यनन्तशिरस्त्वं । अनेनैव न्यायेन विश्वानि सर्वाण्यस्मदीयानि अक्षाणि इन्द्रियाणि तदीयान्येवेति ‘विश्वाक्षं’ । विश्वस्य सर्वस्य जगतः शं, सुखं, अस्माद्भवतीति ‘विश्वशम्भुः’, तादृशं। उक्ते सहस्रशीर्षे विराड्रूपे देहे अवस्थितस्य महेश्वरस्य निजस्वरूपं द्वितीयार्धेनोच्यते । ‘विश्वं’ जगदात्मकं, अतोऽपि तस्य जगतोऽधिष्ठानव्यतिरेकेण वास्तवरूपाभावात् नारायणशब्दस्य निर्वचनं । “आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः। अयनं तस्य ताः प्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः” इति । जगत्कारणेषु पञ्चभूतेषु अवस्थितमित्यर्थः । यद्वा, प्रकृतेः परः । तस्माज्जातानि यानि तानि नारशब्देनोच्यन्ते । तान्येतान्येव अयनं स्थानं यस्य स ‘नारायणः’। स एवेन्द्रमित्रादिरूपेणावस्थितत्वात् ‘देवः’, इत्युच्यते । तथा च

---

* परमं पदमिति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।
\dagger परमाग्नित्यमिति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः । परन्तु भाष्यासम्मतः ।
\ddagger विस्तरेण इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।