तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८८० तैत्तिरीये आरण्यके

न्ते^(१) । ^(२)तप॒ इति॒ तपो॒ नानश॑ना॒त् परं॒ यद्धि परं॒ तप॒स्तद्दुध॑र्षं॒ तदु॑राध॒र्षं तस्मा॒त् तप॑सि रमन्ते^(२)

उत्कृष्टं । तत्रादरार्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनं । यद्वा 'परं' ब्रह्म, 'सत्यं' अबाध्यं, तद्वद् यथार्थवचनमपि बाधरहितमिति व्यावहारिकबाधराहित्येनोत्कर्षं विवक्षित्वा दृष्टान्तेन परं सत्य- मित्युक्तं । 'सत्येन' यावज्जीवं यथार्थकथनेन, 'स्वर्गलोकात् 'कदाचिदपि 'न', 'प्रच्यवन्ते' । अनृतवादिनस्तु केनचित् पुण्येन स्वर्गं प्राप्याप्यनृतवदनदोषेण कर्मफलं सम्पूर्णतयाऽनुभूयैव स्वर्गात् प्रच्यवन्ते । किञ्च । 'हि' यस्मात् कारणात्, 'सतां' सन्मार्गवर्त्तिनां ऋष्यादीनां, सम्बन्धि यथार्थवादित्वं 'तस्मात्' कारणात्, सता- मिदमिति व्युत्पत्तिमाश्रित्य सत्यवादित्वमेव परमं मोक्षसाध- नमिति केचिन्महान्तो वदन्तः तस्मिन्नेव 'सत्ये', 'रमन्ते' क्रीडन्ति ॥

एकं मतमुक्ता द्वितीयं मतमाह । ^(२)"तप इति ० तपसि रमन्ते'^(२) इति । तपः परं मोक्षसाधनमिति केषाञ्चिन्मतं । तीर्थयात्राजपहोमादीनि यद्यपि बहूनि तपांसि सन्ति तथापि तेषु सर्वेष्वनशनमुपवासैकभक्तादिरूपादशनवर्जनात् 'परं' उत्कृष्टं, 'तपः', 'न', अस्ति । 'यत् हि' अनशनरूपं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं, 'परं', 'तपः', अस्ति । 'तत् दुर्धर्षं' धर्षितुं सोढुमशक्यं । अत एव 'आ'समन्तात् सर्वेषां प्राणिनां 'तत्' तपः, 'दुर्धर्षं'* दुःशकमित्यनु-

---

* तस्य तपसो दुर्धर्षमिति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।