तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

१४६ (१.३.७) तैत्तिरीयब्राह्मणम् गौ॒धूमं॑ च॒षाल॑म् । न वा ए॒ते व्री॒हयो॒ न यवाः॑ । यद्गो॒धूमाः॑ (२) । ए॒तमिव॑ हि प्र॒जाप॑तिः॒ समृ॑द्ध्यै । अथो॑ अ॒मुमे॒वास्मै॑ लो॒कमन्न॑वन्तं करोति, इति । गोधूमं कुर्यादिति शेषः । यथाव्रीहिभ्यो यवेभ्यश्च गोधूमानां लोकं प्रशस्तत्वमेवमेवान्येभ्यो देवेभ्यः प्रशस्तं प्रजापतिः । किंच गोधूमसंपत्त्या सर्वगोंऽन्नवान्भवति । यूपस्य वेष्टनं विधत्ते-- वासो॑भिर्वेष्टयति । ए॒ष वै यज॑मानः । यद्यूपः॑ । स॒र्व॑ दे॒व॒त्यं॑ वासः॑ । सर्वा॑भिरे॒वैनं॑ दे॒वता॑भिः सम॑र्धयति । अथो॑ आक्र॑मणमे॒व तत्सेतुं॒ यज॑मानः कुरुते । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति । वाससां संख्यामपस्तम्ब आह-“रशनाकाल सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति ” इति । वाससां सर्वदेवत्यत्वमग्नेस्तूषाधानमित्यदौ सौमिकदीक्षा प्रकरणे विस्पष्टम् । आक्रमणं स्वर्गारोहणं सोपानसदृशम् । कल्पः-“आहवनीये जुहोत्यन्वारब्ध यजमाने वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश स्रुवाहुतीः” इति । पाठस्तु-वाज॑श्च प्रस॒वश्चा॑पिज॒श्च क्रतु॑श्च सुव॑श्च मू॒र्धा च॒ व्यश्निय॑श्चान्त्याय॒ नश्चान्त्य॑श्च भौव॒नश्च॒ भुवन॑श्चाधिप॑तिश्च, इति । वाजादयः सर्वं मम सन्त्विति शेषः । वाजोऽन्नं प्रसवस्तस्योत्पत्तिः । अपिजस्तस्यैव पुनः पुनरुत्पत्तिः । क्रतुं संकल्पो भोगादिविषयो यागो वा । सुवस्तस्यैवोत्पत्तौ हेतुरादित्यः । अथवा वाजादयश्चैत्रादिमासानां नाम विशेषाः । तदानीं सर्वे ते प्रीणन्त्विति वाक्यशेषः । चकाराः परस्परसमुच्च यार्थाः । अनुक्तकालादिदेवतासमुच्चयार्था वा । विधत्ते- द्वाद॑श वाजप्रस॒वीया॑नि जुहोति (३) । द्वाद॑श मासाः॑ संवत्स॒रं । सं॒व॒त्स॒रमे॒व प्री॑णाति । अथो॑संवत्स॒रमे॒यात्मा॒ उप॑दधाति । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति । वाजशब्दप्रसवशब्दौ येषु कर्मसु मन्त्रत्वेन श्रूयेते तानि कर्माणि वाज प्रसवीयानि । अन्नोत्पत्तिहेतुत्वाद्वा वाजप्रसवीयत्वम् । न केवलमनेन होमेन संवत्सरदेवतायाः प्रीतिः किं त्वस्य यजमानस्य