तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.९) १५९ अ॒प्सिव्त्यादिपाठेन तत्स्वामित्वेनाभिषेकः धनाद्यस्य व्योमगामित्वं नामगजाश्वारोहणम् । अथ तृतीयग्रहणमन्त्रः- उपयामगृ॑हीतोऽसि पृ॑थिविषदं॑' “त्वा॒न्तरि॑क्षसदं नाक॒सद्मिन्द्रायजुष्टं॑' गृह्णाम्येष ते॒ योनि॒रिन्द्राय त्वा, इति। पूर्ववद्व्या चष्टे- पृ॒थि॒विषदं॑ त्वा॒न्तरि॑क्षस॒दमित्या॑ह । ए॒षा मे॒वैतेन॑ लो॒कानाँ॑॑ सूयते । तस्मा॑द्वाजपेयया॒जी न कंच॒न प्रत्यव॑रोहति । अ॒पीव॑ हि दे॒वता॑ना॒ सूय॑ते । ना॒क॒सद्मित्या॑ह । य॒दा वै वसी॑या॒न्भव॑ति । नार्कं॑ मग॒न्निति॒ वै तमा॑हुः । नार्क॑मे॒वैतेन॑ गच्छति, इति । तस्मादयं वाजपेययागनाग्न्यादिदेवतानामपि मध्येऽभिषिक्तं इव भवति । अग्नेस्त्वां साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्यादिमन्त्रेष्वग्नीनां यत्तत्साम्राज्यं तेन निमित्तेनाभिषेकस्योक्तत्वान्न प्रत्यवरोहति । अपि तस्माद्देवतानां मध्येऽभिषिक्तत्वादेववंदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजादिवाहनान्नाव॑रोहति नाव॑रोहेदिति विधिः । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-“यावज्जीवं न कंचन प्रत्यवरोहेद् बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत् ” इति । अथ चतुर्थग्रहणमन्त्रः ये ग्रहा॑: पञ्चजनीना॒ येषां॑ ति॒स्रः प॑रम॒जाः । दैव्य॑: को॒शः । समु॑ब्जितः । तेषां॑ विशिप्रिया॒णामिष॒मूर्जँ॑॑ सम॑ग्रभीमेष ते॒ योनि॒रिन्द्राय त्वा इति । ' येऽतिग्राह्यरूपा ग्रहाः पञ्चजनीनाः पञ्चजनेभ्यो देवमनुष्यासुररक्षोगन्धर्वेभ्यो निषादपञ्चमेभ्यो वर्णेभ्यो वा हिताः। येमामत्तिग्राह्याणां तिस्र आग्नेयेन्द्रसौर्याख्यातिग्राह्यरूपाः । परमजाः प्रकृतयः । किंच येषां प्रभावेन (ण) दैव्योदिवि भवः कोशो मेघः समुब्जितः सम्यङ्न्युब्जीकृतः . वर्षाभिमुखःकृत इत्यर्थः । विविधानि शिप्राणि हनुस्थानीयानि पात्राग्राणि तैरुपैता विशि प्रियास्तादृशानां तेषामतिग्राह्याणां पूरणायेषमन्नसदृशमूर्जं बलप्रदं सोमरसं समग्रभीं सम्यग्गृह्णामि । पञ्चजनीनशब्दाभिप्रायं दर्शयति-