तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् ( १.३.१० ) १६१ पूर्वेद्युः क्रि॑यते । यत्पि॒तृभ्यः॑ पूर्वेद्युः क॒रोति॑ । पि॒तृभ्य॑ एव॒ तद्य॒ज्ञं निष्क्री॑य॒ यज॑मानः प्रत॑नुते, इति । इन्द्रः पुरा युद्धेवृत्रं हत्वा तदीयानसुरांश्च पराभूतान्कृत्वापश्चादमावास्या यागादिनं प्रतिस्वगृहे समागच्छत् । शुक्लप्रतिपदि ह्यमावास्यायागः क्रियते । ततः सर्वेद्युः पितर आगतास्तैः पितृभिः । सह यज्ञोऽपि गतः । तं पितृभियज्ञवस्थितं यज्ञं देवाः स्वार्थमयाचन्त पूर्वमस्मदीयोयज्ञइदानीं भवत्समीपमागतः पुनरस्मभ्यमेव यज्ञो दातव्य इति । ततः पितरस्तमदत्त्वा तद्दानार्थमुत्कोचमपेक्षितवन्तः । पूर्वेद्युदर्शदिनेऽस्मदर्थं कर्म कर्तव्यम् । ततः प्रतिपद्यनुष्ठेयं दर्शपूर्णमासाख्यं यज्ञं दास्याम इति प्रत्यजानन् । ततो देवैस्तथेत्यङ्गीकृतेतं यज्ञं दत्तवन्तःतस्मात्पित्रर्थं कर्म पूर्वेद्युः पूर्वदिने कुर्यात् । तथा कृते तेन मूल्येन यज्ञं पितृभ्यो निष्क्रीय यजमानस्तमनुष्ठातुं प्रवर्तते । कालं विधाय होममन्त्रंविधत्ते- सोमा॑य पितृपी॑ताय॒ स्वधा॒ नम॒ इत्या॑ह। पि॒तुरे॒वाधि॑ सो॑मपी॒थमव॑रुन्धे । न हि पि॒ता प्र॒मीय॑माण॒ आहेष सो॑मपी॒थ इति॑ । इ॒न्द्रियं॒ वै सो॑मपी॒थः । इ॒न्द्रि॒यमे॒व सो॑मपी॒थमव॑रुन्धे । तेनै॑न्द्रि॒येण॑ द्वि॒तीयां॑ जा॒याम॒भ्य॑श्नुते (२); इति । पितृभिः पीतोऽमृतत्वेन परिणतो यःसोमस्तस्मै सोमायेदं स्वधा दत्तम् । नमस्कारोऽपिकृत इत्यमुं मन्त्रं होमकाले ब्रूयात् । अनेन होमेन स्वकीयस्य पितुरध्युपरि यत्सोमपानं पूर्वं वृत्तं तत्स्वयं प्राप्नोति पितुः संबन्धि गृहक्षेत्रादिकं यथा होममन्तरेण प्राप्नोति तद्वत्तदीयं सोमपानमपि प्राप्नोतीति चेन्मैवम् । गृहादिवदसमर्पितत्वात् । प्रमीयमाणःपिता पुत्रमाहूयेदं गृहमिदं क्षेत्रं तवेति यथा ब्रूते तथा सोमपानमिदं तवेति न हस्ते समर्पयति । तस्माद्धोमेनैव सोमपानफलं संपादनीयम् । न चैतत्प्रयाससाध्यं सोमपानं मा भूदेवेति शङ्कनीयम् । सोमपानस्येन्द्रियवृद्धिरूपत्वेनावश्यं प्रापणीयत्वात् । पूर्वं स्वस्मि- न्विद्यमानेनेन्द्रियेणैकां जायां भोक्तुं समर्थः । पितृप्रसादलब्धेन त्विन्द्रियेण द्वितीयामपि भोक्तुं समर्थो भवति । एतद्भेदनं प्रशंसति-