तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.३) १७७ प्रायश्चित्तान्तरं विधत्ते- अव॑र्ति॒ वा ए॒षैतस्य॑ पा॒प्मानं॑ प्र॒तिरू॒याय॒ निषी॑दति॒ यस्या॑ग्निहो॒त्र्युप॑सृष्टा नि॒षीद॑ति । तां दु॒ग्ध्वा ब्राह्म॑णाय दद्यात् । यस्यान्नं॒ नाद्यात् । अव॑र्तिमे॒वास्मि॑न्पा॒प्मानं॒ प्रति॑मुञ्चति (२), इति । वर्तिर्वर्तनं जीवनोपायः। अवर्तिर्दारिद्य्रम् । यस्यानुष्ठातुर्दोहनार्थे वत्सेन संसृष्टा धेनुरुपविशति, एतस्यावर्ति दारिद्र्यहेतुं पाप्मानमेषा धेनुः प्रतिरूयाय सर्वत्र प्रख्याप्योपविशति । अतस्तां धेनुं दुग्ध्वा पश्चाद्ब्राह्मणाय दद्यात् । कीदृशाय । यस्य ब्राह्मणस्यान्नमित ऊर्ध्वं .यजमानो नाद्यात्तादृशाय । तेन दानेन स्वकीयं दारिद्र्यहेतुं पाप्मानमस्मिन्ब्राह्मणे कवचादिवत्प्रतिमुञ्चति । दोहनपूर्वकं दानं प्रशंसति- दु॒ग्ध्वा द॑दाति । न ह्यदृ॑ष्टा॒ दक्षि॑णा दी॒यतै, इति । यस्मात्प्रतिग्रहीत्रा पुरुषेणादृष्टा दक्षिणा दानयोग्या न भवति, तस्माद् दुग्ध्वा क्षीरं तस्यै प्रदर्श्य त्वमेवं दुग्ध्वा भुङ्क्ष्वेत्येवं दद्यात् । अथ प्रायश्चित्तान्तरं विधातुं प्रस्तौति- पृ॒थि॒वीं वा ए॒तस्य॒ पयः॑ प्रवि॑शति । यस्या॑ग्निहो॒त्रं दु॒ह्यमा॑न् ̐ स्कन्द॑ति, इति । यस्य यजमानस्याग्निहोत्रार्थं हविर्दोहनकाले स्वल्पमपि पतति, एतस्य कृत्स्नमपि पृथिवीमेव प्रविशति । एतत्प्रायश्चित्तरूपं मन्त्रपाठं विधत्ते- यद॒द्य दु॒ग्धं पृ॑थि॒वीमस॑क्त । यदोष॑धीर॒प्यस॑र॒द्यदापः॑ । पयो॑ गृ॒हेषु॒ पयो॑ अ॒घ्निया॑सु । पयो॑ व॒त्सेषु॒ पयो॑ अस्तु तन्मयीत्या॑ह । पय॑ ए॒वाऽऽत्मन् गृ॒हेषु॑ प॒शुषु॑ धत्ते, इति । अद्यास्मिन्दिने यद्दुग्धं पृथिवीमसक्त पृथिव्यां पतितं यच्च बिन्दुरूपेणौषधीरपो वा प्राविशत्तत्पयो मदीयेषु गृहेष्ववस्थितमस्तु । तथा तत्पयो मदीयासु गोषु स्थितमस्तु । तथा तत्पयो मदीयवत्सेषु स्थितमस्तु ।