तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.४) १८५ वज्रो॒ वै च॒क्रम् । वज्रो॒ वा ए॒तस्य॑ य॒ज्ञं विच्छि॑न्दन्ति । यस्या॒नौ- वा॒ रथो॑ वा॒न्तराग्नी॒ याति॑ । आ॒ह॒व॒नीय॑मुद्वाप्य॑ । गार्ह॑पत्या॒दुद्ध॑रेत् । यद॑ग्ने॒ पूर्वं॒ प्रभृ॑तं प॒द ँहि ते॑ । सूर्य॑स्य र॒श्मीनन्वात॑तान॑ । तत्र॑ र॒यिष्ठामनु॒सम्भ॑रैतम् । सं नः॑ सृज सु॒म॒त्या वाज॑व॒त्येति॑ । पूर्वे॑णै॒वास्य॑ य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञमनु॒संत॑नोति, इति । शकटस्य रथस्य वा यच्चक्रं तल्लोहबद्धतया वज्रसमानम् । “रथतृतीयम्” इति वज्रांशत्वश्रुतेश्च । तथा सत्याहवनीयगार्हपत्ययोर्मध्ये रथस्य शकटस्य वा गमने सति वज्रेण यज्ञो विच्छिद्येत् । अतस्तत्परिहारार्थमाहवनीयं विनाशय यदग्नय इत्यादिकमन्त्रेण गार्हपत्यात्पुनरुद्धरेत् । मन्त्रस्य चायमर्थः-हेऽग्ने तव प्रभृतं प्रकर्षेण पुष्टं यत्पदं स्वरूपं सूर्यस्य रश्मीनन्वनुक्रमेण सर्वतः प्रसारयामास । तत्र यद्रयिष्ठां धनसमृद्धाववस्थितमेतमाहवनीयमनुक्रमेण संभर सम्यक्पोषय । नोऽस्मान्वाजवत्यान्नेनोपेतया सुमत्याशोभनबुद्ध्या संसृज संयोजय । अनेन मन्त्रेणाऽऽहवनीयोद्धरणे सति पूर्वसिद्धेनैव यज्ञेनास्य यजमानस्य करिष्यमाणं यज्ञमनुक्रमेण संततं करोति । अस्मिन्नेवोद्धरणे मन्त्रान्तरं विधत्ते - त्वम॑ग्ने स॒प्रथा॑ अ॒सीत्या॑ह अ॒ग्निः सर्वा॒ दे॒वताः॑ । दे॒वता॑भिरे॒व य॒ज्ञ ँसंत॑नोति, इति । हेऽग्ने त्वं सप्रथाः कीर्तियुक्तोऽसि । अस्य मन्त्रस्योत्तरभाग उपहोमकाण्डे समाम्नास्यते । अस्मिन्पादे प्रशस्यमानोऽग्निः सर्वदेवतात्मकः । ते देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशंस्तस्मादाहुराग्निः सर्वदेवता इत्यन्यत्राऽऽम्नानात् । अतो देवताभिरेव सहायभूताभिर्यज्ञं संततं करोति । अत्रैव कर्तव्यशेषं विधत्ते- अ॒ग्नये॑ पथि॒कृते॑ पुरोडाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पेत् । अ॒ग्निमे॒व प॑थि॒कृत् ँस्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑धावति । स ए॒वैनं॑ य॒ज्ञियं॑ पन्था॑मपि॑ नयति । अ॒न॒ड्वा न्द॑क्षिणा । वृ॒ही ह्ये॑ष समृ॑द्ध्यै (१०), इति ।