तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

Digitized by Madhuban Trust, Delhi २०२ (१.४.७) तैत्तिरीयब्राह्मणम् इदमाम्नायते-“यः सत्रायाऽऽगुरते स विश्वजिता यजेत” इति । आगुरते संकल्पयति । तत्र सत्रं संकल्प्य कश्चिदनुष्ठातुं प्रवृत्तः । अपरो न प्रवृत्तः । तयोरुभयोर्मध्ये यः कोऽपि विश्वजिता यजेत । कुतः । प्रवृत्त एव यजेतेति विशेषस्याश्रवणात् । एवमप्रवृत्त एव यजेतेत्यापि विशेषो न श्रूयते तस्मादुभयोरन्यतर इत्याद्यः पक्षः । प्रवृत्तस्य विश्वजिदनुष्ठाने सत्राङ्गत्वं विश्वजितो लभ्यते । तस्मात्प्रवृत्त एव विश्वजितं कुर्यादिति द्वितीयः पक्षः । ‘यः सत्रायाऽऽगुरते’ इति निमित्तत्वेनोपन्यासात्संकल्प्य यदि सत्रं नानुतिष्ठेत्तदा प्रायश्चित्तार्थं विश्वजिद्यागं कुर्यादिति राद्धान्तः । षष्ठाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम्- सर्वस्वदाने पित्रादावपि तद्धन एव वा । स्वत्वादाद्यः पितृत्वादावत्यागाद्धन एव तत् ।। (इति)। इदमामनन्ति-“विश्वजिति सर्वस्वं ददाति” इति । तत्र धन इव पित्रादिष्वप्यात्मीयत्वस्य समानत्वादस्ति पित्रादीनामपि तद्दानमिति प्राप्ते ब्रूमः । आत्मसंबन्धत्यागपूर्वकं परसंबन्धापादनं दानमित्युच्यते । न हि दीयमाने पितरि स्वकीयपितृत्वत्यागः परकीयपितृत्वापादनं वा संभवति । किंच स्वशब्दस्याऽऽत्मा ज्ञातिरात्मीयं धनं चेति चत्वारोऽर्थाः । तेष्वेकस्मिन्प्रयोग एक एवार्थो वाच्यः । प्रकृतौ गवादिधनस्यैव दक्षिणात्वाद्विहापि धनवाचित्वं युक्तम् । तस्माद्धनस्यैव दानम् । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- देया न वा महाभूमिः स्वत्वाद्राजा ददातु ताम् । पालनस्यैव राज्यत्वान्न स्वं भूर्दीयते न सा” (इति) । यदा सार्वभौमो राजा विश्वजिति सर्वं ददाति तदा गोपथराजमार्ग- जलाशयाद्यन्विता महाभूमिस्तेन दातव्या । कुतः । भूमेस्तदीयधनत्वात् । “राजा सर्वस्यैष्टे ब्राह्मणवर्जम्” इति स्मृतेरिति प्राप्ते ब्रूमः । दुष्टशिक्षाशिष्टपरिपालनाभ्यां राज्ञ ईशितृत्वं स्मृत्यभिप्रेतमिति न राज्ञो भूमिर्धनम् । किं तु तस्यां भूमौ स्वकर्मफलं भुञ्जानानां सर्वेषां प्राणिनां साधारणं धनम् । अतोऽसाधारणस्य भूखण्डस्य सत्यपि दाने महाभूमेर्दानं नास्ति । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- दानं केसरिणां नो वा विहितप्रतिषेधतः । विकल्पः पर्युदासोऽयं ये यजामहनीतितः ।। (इति) । CC-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.