तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.७) २०३ “न केसरिणो ददाति” इति विश्वजिति श्रूयते । तत्र सर्वस्वदानविधानात्केसरिदाननिषेधाच्चाश्वदानं विकल्पितमिति प्राप्ते ब्रूमः । नायं प्रतिषेधः। किं तु पर्युदासः । तत्प्रकारश्च दशमाध्यायस्याष्टमपादे ये यजामहमन्त्रोदाहरणेन व्युत्पादयिष्यते । ततस्तेन न्यायेनाश्वपर्युदासे सत्यश्वव्यतिरिक्तं सर्वस्वं देयमिति । विधिनिषेधयोरेकवाक्यतालाभान्नास्त्यश्वस्य पाक्षिकमपि दानम् । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- अर्जयित्वाऽपि किं सर्वं देयं द्रव्यं यदस्ति तत् । सर्वोद्देशविधेराद्यो न प्राप्ते सर्वता विधेः ।। (इति) । पूर्वोक्ते सर्वस्वदाने सर्वमुद्दिश्य दानं विधीयते । पुरुषेण भोग्यं शय्याऽऽसनादिकं यत्सर्वं तद्दातव्यमिति । तस्मादविद्यमानं सर्वमर्जयित्वाऽपि देयमिति चेत् । मैवम् । चोदकप्राप्तं दानमुद्दिश्य सर्वत्वाविधानात् । सर्वशब्दश्च प्रसिद्धवाचित्वाद्विद्यमानविषयः । तस्माद्यदस्ति तदेव देयम् । तत्रैवान्यच्चिन्तितम् - धर्मार्थं सेवकः शूद्रो देयो नो वा स दासवत् । देयोऽस्वत्वात्पराधीनगर्भदासो च दीयते ।। इति । यस्तु शूद्रो विहितं स्वधर्ममवगन्तुं सेवते सोऽपि स्वमध्यपातित्वाद्गर्भदासवद्देय इति चेत् । मैवम् ।। जीविताद्यदानेन तस्मिन्सेवके स्वत्वाभावात्स्वेच्छाचारित्वेन परस्वत्वादानासंभवाच्च न देयः । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- भूतं भावि च देयं स्यात्कालऽवस्थितमेव वा । आद्यः सर्वश्रुतेरन्त्योऽसंभवादन्ययोस्तथा ।। (इति) । विश्वजिन्मया कर्तव्य इत्यध्यवसायादूर्ध्वं दक्षिणाकालात्पूर्वं यत्स्वेन भोग्यं संचितं तद्भूतम् । यच्च दक्षिणाकालादूर्ध्वं भविष्यत्येवेति निश्चितं तद्भावि । तदुभयमपि सर्वशब्दार्थत्वाद्दातव्यमिति चेत् । मैवम् । भूतस्य विनाशसंभवात् भाविनस्तदानीमप्राप्तत्वादविद्यमानस्य दानायोगाच्च दक्षिणाकालेऽवस्थितमेव सर्वं देयम् । तत्रेवान्यञ्चिन्तितम्- दक्षिणाक्रतुभुक्त्यर्थं त्रयं देयमुतेष्टये । शिष्टाऽथवा दक्षिणार्थमेवाऽऽऽद्ध्यः सर्वशब्दतः ।।