तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२१६ (१.४.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् वि॒द्वान्त्सा॑कमे॒धैर्यज॑ते । यत्सोम॑श्च॒ राजा॒ छन्दाँ॑सि च॒ स॒मैध॑न्त (७) । तत्सा॑कमे॒धानाँ॑ ॅसाकमेध॒त्वम्, इति । सोमो राजा साकमेधाख्यैर्हविर्भिश्छन्दोदेवान्पूजयित्वा यस्मिन्नयं चन्द्रमा विशेषेण भासते तमेतं लोकमजयत् । एवमन्योऽपीतं लोकं जित्वा चन्द्रमसःसायुज्यं प्राप्नोति । एष यज्ञेऽप्यभिषूयमाणः सोम एव चन्द्रमाः । चन्द्रमस एतदभिमानित्वादतश्चन्द्रप्रसादेन कालव्यवधानमन्तरेण साकमेधयाजी यागं कृत्वा सोमं भक्षयति । यस्मादस्मिन्यज्ञे पूज्यपूजकभावेनच्छन्दोदेवताः सोमश्च समैधन्त संभूय वृद्धिं प्राप्तास्तस्मात्साकमेधन्ते वर्धन्त एभिर्हविर्विशेषैरिति तेषां साकमेधनाम संपन्नम् । पितृयज्ञं प्रशंसति- अथ॒र्तव॑: पि॒तर॑: प्र॒जाप॑तिं पि॒तरं॑ पितृय॒ज्ञेना॑यजन्त । त ए॒तं लो॒कम॑जयन् । यस्मि॑न्नृ॒तव॑: । यत्पि॑तृय॒ज्ञेन॒ यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं ज॑यति । यस्मि॑न्नृ॒तव॑: । ऋ॒तूनामे॒व सायु॑ज्यमुपै॑ति । यदृतव॑: । पि॒तर॑: प्र॒जाप॑तिं पि॒तरं॑ पितृय॒ज्ञेनार्य॑जन्त । तत्पि॑तृय॒ज्ञस्य॑ पितृ यज्ञ॒त्वम् (८) इति । वसन्ताद्यृतुदेवताः प्राणिनां पितरः । प्राण्युत्पत्तेःकालाधीनत्वात् । तेषामृतूनां पिता प्रजापतिः । तथा च ऋतवः प्रजापतिं स्वपितरं पितृयज्ञेन पूजयित्वा यस्मिन्निदानीं वसन्तादयो देवा वर्तन्ते तं लोकमजयन् । एवमन्योऽपितं लोकं जित्वा वसन्तादीनां सायुज्यं प्राप्नोति । ऋत्वात्मकाः पितरो यजन्त्यनेनेत्ययं पितृयज्ञः । अथवा प्रजापत्यात्मकः । पितेज्यतेऽनेनेति पितृयज्ञः। पितृकर्तृकत्वेन पितृकर्मकत्वेन वा पितृसंबन्धी यज्ञ इत्यर्थः । त्र्यम्बकहवींषि प्रशंसति- अथौष॑धय इ॒मं दे॒वं त्र्य॑म्बकै॒रय॑जन्त॒ प्रथै॑महीति॑ । ततो॒ वै ता अप्र॑थन्त । य ए॒वं वि॒द्वाँस्त्र्य॑म्बकै॒र्यज॑ते । प्रथ॑ते प्र॒जया॑ प॒शुभि॑:, इति । ओषधीदेवता वयं प्रथेमहि विस्तृता भवेमेत्यभिप्रेत्य त्र्यम् बकहविर्भिरिमं रुद्रं देवमिष्ट्वा प्रथिता अभवन् । एवमन्योऽपि तमिष्ट्वा