तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१) २२३ एकविंशं मन्त्रमाह- वसू॑ना॒ ॅश्रवि॑ष्ठाः । भू॒तं पु॒रस्ता॒द् भूति॑र॒वस्ता॑त्, इति । धनिष्ठानक्षत्रं श्रविष्ठाः । पूर्वमनुभूतमैश्वर्यं भूतम् । अनुभूयमानमनुभविष्यमाणं च भूतिः। द्वाविंशं मन्त्रमाह- इन्द्र॑स्य श॒तभि॑षक् । वि॒श्वव्य॑चाः पु॒रस्ता॑द्विश्वक्षि॑तिर॒वस्ता॑त्, इति । पूर्वं चित्रानक्षत्रस्वामी योऽयमिन्द्र उक्तः सोऽयं त्वष्टा परमैश्वर्ययोगादिन्द्र उच्यते । अन्यत्र “त्वष्टा नक्षत्रमभ्येति चित्राम्” इति मन्त्राम्नानात् । यत्विन्द्रस्य रोहिणीत्युक्तं तत्र ज्येष्ठानक्षत्राधिपतिः प्रसिद्ध एवेन्द्रः “इन्द्रो ज्येष्ठामनुक्षत्रमेति” इत्यवाम्नानात् । अत्र त्विन्द्रशब्देन परमैश्वर्ययोगाद्वरुणो गृह्यते । “क्षत्रस्य राजा वरुणोऽधिराजो नक्षत्राणा ॅ शतभिषग्वसिष्ठः” इति मन्त्राम्नानात् । विश्वं व्यचति व्याप्नोतीति विश्वव्यचा वृष्टिः । विश्वेषां सस्यानामाधारभूतः क्षेत्रविशेषो विश्वक्षितिः। त्रयोविंशं मन्त्रमाह- अ॒जस्यैक॑पाद्ः पूर्वे॑ प्रोष्ठप॒दाः । वै॒श्वा॒न॒रं पु॒रस्ता॑द्वैश्वाव॒सव॑म॒वस्ता॑त्, इति । अजशब्देनैकपाच्छब्देन च सूर्योऽभिधीयते । “तं ॅ सूर्य देवमजमेकपादम्” इति मन्त्राम्नानात् । जगदनुग्रहाय स्वेच्छागृहीतं शरीरं मुक्त्वा मनुष्यवत्कर्म पारतन्त्र्येण जन्माभावादस्याजत्वम् । एक एव पद्यते संचरतीत्येकपात् । “सूर्य एकाकी चरति” इति मन्त्रान्तरविशेषात् । विश्वेषां नराणां हितं जगत्प्रकाशनं वैश्वानरम् “आदित्याज्जायते वृष्टिः” इति स्मृत्यभिहितम् वृष्टिद्वारा विश्वेषां निवासहेतुत्वं वैश्वावसवम् । चतुर्विंशं मन्त्रमाह- अहे॑र्बुध्निय॒स्योत्त॑रे । अ॒भि॒षि॒ञ्चन्तः॑ । पु॒रस्ता॑दभि षण्वन्तो॑ ऽवस्ता॑त्, इति । अहिशब्देन बुध्नियशब्देन चाऽऽवसथ्याख्यः पञ्चमोऽग्निरुच्यते ।