तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२५८ (१.५.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् यावती भोग्यवस्तुसंपत्तिस्तावतीमयं यजमानः प्राप्नोति । अयमेवार्थः संग्रहेण पुनरपि स्पष्टी क्रियते । अग्निरेव त्रिवृत्स्तोमाभिमानी देवः । तस्य चाग्नेररण्यादिकं दहतो दहनवेलायां धूम उद्गत्यानुक्रमेण यावन्तं देशं विविधं व्याप्नोति तावती त्रिवृत्संबन्धिनी भोगभूमिः । तस्मादुद्गातार एनं यजमानमग्नेर्मात्रामग्निदेवतासंबन्धिनीं भोगवस्तुसंपत्तिं प्रापयन्ति तथैवाग्नेः सायुज्यं सहावस्थानं प्रापयन्ति । तथैवाग्नेः संबन्धिनीं सलोकतामेकलोकावस्थानं प्रापयन्ति । अग्निसमानभोग्यवस्तुप्राप्तिरुत्तमं फलम् अग्निसमीपेऽवस्थानं मध्यमम् । अग्निलोकेऽवस्थानमधमम् । एतच्चानुष्ठानश्रद्धातारतम्येन व्यवस्थापनीयम् । इत्थं त्रिवृत्स्तोमं विधायथ त्रीनूत्तरान्स्तोमान्विधत्ते - अथ॒ यत्पं॑ञ्चद॒शेन॑ स्तु॒वतै॑ । प॒ञ्च॒द॒शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते (४) । तं प॑ञ्चद॒शेनै॒व हर॑न्ति । याव॑ती पञ्चद॒शस्य॑ मात्रा॑ । च॒न्द्रमा॒ वै पं॑ञ्चद॒शः । ए॒ष हि पं॑ञ्चद॒श्याम॑पक्षी॒यतै॑ । प॒ञ्च॒द॒श्यामा॑पूर्य॒तै । च॒न्द्रम॑स ए॒वैनं॑ तत् । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य॒ग्ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति । अथ॒ यत्स॑प्तद॒शेन॑ स्तु॒वतै॑ । स॒प्त॒द॒शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते । त ँ स॑प्तद॒शेनै॒व हर॑न्ति (५) । याव॑ती सप्तद॒शस्य॑ मात्रा॑ । प्र॒जाप॑ति॒र्वै स॑प्तद॒शः । प्र॒जाप॑तेरे॒वैनं॑ तत् । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति । अथ॒ यदैकवि ँ शेन॑ स्तु॒वतै॑ । एक॒वि ँ शेनै॒व तद्यज॑मान॒मार्द॑दते । तमैकवि ँ शेनै॒व हर॑न्ति । याव॑त्येकवि ँशस्य॑ मात्रा॑ । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्य एक॑वि ँशः॑ । आ॒दि॒त्यस्यै॒वैनं॑ तत् (६) । मात्रा॒ ँसायु॑ज्य ँ स॒लोक॑तां गमयन्ति, इति । यस्मादेष चन्द्रमाः कृष्णपक्षस्य पञ्चदश्याममावास्यायामपक्षीयते शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां पौर्णमास्यामापूर्यते । चन्द्रमाः पञ्चदशस्तोमाभिमानी देवः । “प्रजापतेराश्रावय” इत्यादिसप्त- दशाक्षरात्मकत्वात्सप्तदशस्तोमस्वामित्वम् । अन्यत्र “द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः”