तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१२) २६५ च॒त्वार्य॑क्ष॒राण्यप॑च्छि॒द्याऽऽद॑धात् (३) । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम्, इति । यानि पङ्क्त्यादीनि बृहत्या अधिकाक्षराणि यानि चानुष्टुबादीनि बृहतीं पूरयितुं न पर्याप्तानि तानि द्विविधान्यपि स्वमनस्येवममन्यन्त । वयं निर्वीर्याणि बृहतीकार्यं संपादयितुमसमर्थान्यतो हीनान्यधामानीति । तेषां खेदं दृष्ट्वा तत्परिहारोपायं सा बृहती देवताऽ ब्रवीत् । ह छन्दांसि यूयं मामेव भूत्वा प्राप्य मदीयामेवाक्षरसंख्यां धृत्वेत्यर्थः । ततो मामुपेत्य सम्यक्सेवध्वमिति । तत्रानुष्टुभो द्वात्रिंशदक्षरत्वाद् बृहत्याः षट्- त्रिंशदक्षरत्वाच्चतुर्भिरक्षरैरियमनुष्टुब्धृहतीं पूरयितुं न समर्था । पङ्क्तेः पञ्चभिः पादैरुपेतत्वादेकैकस्य पादस्याष्टाक्षरत्वे सति चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिः संपद्यते । चतुर्भिरक्षरैः पङ्क्तिर्बृहत्या अधिका । तस्यां पङ्क्तौ विद्यमानान्येतानि चत्वार्यधिकाक्षराण्यपच्छिद्येयं बृहती न्यूनायामनुष्टुभि स्थापितवती । ततस्ते पङ्क्त्यनुष्टुभौ बृहत्यावेव भूत्वा तां बृहतीमुपेत्य सम्यगसेवेताम् । एकस्य न्यूनाधिकयुग्मस्य बृहतीत्वं संपादितम् । अथान्ययोर्युग्म्योरपि तत्संपादयति- अ॒ष्टाभि॑र॒क्षरै॑रु॒ष्णिग्बृ॑ह॒तीं नोद॑भवत् । अ॒ष्टाभि॑र॒क्षरै॑- स्त्रि॒ष्टुग्बृ॑ह॒तीमत्य॑रिच्यत । तस्या॑मे॒तान्य॒ष्टाव॒क्षरा॑ण्य प॑च्छि॒द्याऽऽद॑धात् । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम् । द्वाद॑शभि॑र॒क्षरै॒र्गाय॒त्री बृ॒ह॒तीनाद॑भवत् । द्वाद॑शभि॑र॒क्षरै॒र्जग॑ती बृ॒ह॒तीमत्य॑रिच्यत । तस्या॑मे॒तानि॒ द्वाद॑शा॒क्षरा॑ण्यप॒च्छिद्या॑ऽऽदधात् (४) । ते बृ॒ह॒ती ए॒व भू॒त्वा । बृ॒ह॒तीमुप॒सर्म॑श्रयताम्, इति । उष्णिगष्टाविंशत्यक्षरा प्रसिद्धमन्यत् । अथानुसंधानार्थं रथरूपकं परिकल्पयति- सो॑ऽब्रवीत्प्र॒जाप॑तिः । छन्दा॑ ँ सि॒ रथो॑ मे भवत॒ । यु॒ष्माभि॑र॒हमे॒तमध्वान॒मनु॑संच॒राणीति॑ । तस्य॑ गाय॒त्री च॒ जग॑ती च प॒क्षाव॑भवताम् । उ॒ष्णिच् च॑ त्रि॒ष्टुप् च॑ प्र॒ष्टी॑ । अनु॒ष्टुप् च॑ प॒ङ्क्तिश्च॒ धुर्यौ॑ । बृ॒ह॒त्यै॑वोद्धिर॑भवत् । स ए॒तं