तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२ (१.१.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् जिन्वतम् । प्र॒जा ᳪ संध॑त्तं॒ तां मै॑ जिन्वतम् । प॒शून्संध॑त्तं॒ तान्मै॑ जिन्वतम् । ब्रह्म संधत्तमित्यादिना । ब्रह्मशब्दो जगत्कारणे परमात्मनि मुख्यतया-ऽवेदे प्रयुज्यते । तथा चैतरेयिणः स्वकीयोपनिषदि समामनन्ति- ‘प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म’ इति तैत्तिरीयाश्च-‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति । वाजसनेयिनश्च-‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’ इति । एवं सति ब्रह्मशब्दस्य तत्प्रतिपादकवर्णमात्रपरत्वेऽपि परब्रह्मणः सहसा बुद्धिस्थत्वादर्थान्मङ्गलाचरणं संपद्यते । तस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकत्वेन वेदोऽपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । ततो ग्रन्थादौ वेदपुरुषोऽप्यनुस्मृतो भवति । तादृशवेदाध्ययनाध्यापनयोर्मुख्या-धिकारसंपादिका ब्राह्मणजातिरपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । सोऽयमत्र मन्त्रे विवक्षितः । उत्तरवाक्यगतक्षत्रशब्दसाहचर्यात् । एवं सत्यत्र प्रतिपाद्यत्वेनाविवक्षितोऽपि परमात्मा सहसा प्रतीयमानो विघ्नपरिहारादिरूपं माङ्गल्यं संपादयति । यथा ब्राह्मण- भोजनार्थमानीयमानस्य दधिकुम्भस्य दर्शनेन ग्रामान्तरे जिगमिषूणां माङ्गल्यं तद्वत् । तस्मादाद्यानुवाके ‘ब्रह्म संधत्तम्’ इत्यादि मन्त्राणामाम्नानं युक्ततरम् । मन्त्रविनियोगं चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति--‘अपरेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा संधत्तः-ब्रह्म संधत्तं तन्मे जिन्वतं क्षत्रं संधत्तं तन्मे जिन्वतमिरं संधत्तं तां मे जिन्वतमूर्जँ संधतं तां मे जिन्वतं रयिँ संधतं तां मे जिन्वतं पुष्टिँ संधतं तां मे जिन्वतं प्रजँ संधत्तं तां मे जिन्वतं पशून्संधतं तान्मे जिन्वतम् ” इति । अथाध्वर्युः शुक्रपात्रं प्रतिप्रस्थाता मन्थिपात्रं चाऽऽदायोत्तरवेदेः पश्चाद्भागेऽवस्थाय परस्परसंसृष्टे कुरुतः । यद्वा स्वकीयावरत्नी परस्परसंसृष्टे कुरुतः । हे ग्रहौ युवां ब्रह्म यजमानसबन्धिनीं ब्राह्मणजातिं संधत्तं स्वोचितधर्मराहित्यं यथा न भवति तथा संपादयतम् । किंच मे तद्ब्रह्म मदीयां ब्राह्मणजातिं जिन्वतं प्रीणयतम् । एवमग्रेऽपि सर्वत्र योज्यम् । क्षत्रं देशाधिपतिस्वामिगता क्षत्रियजातिः। इडित्यन्नम् । ऊर्कक्षीरादिरसः। रयिर्धनम् । पुष्टिः शरीरपोषः। प्रजा पुत्रपौत्रादिः । पशव गवादयः। स्तु॒तोऽसि॑ जन॒धाः दे॒वास्त्वा शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु (१) कल्पः--“स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्विति शुक्रमध्वर्युरादत्ते” इति । पूर्वोक्तग्रहसंधानात्प्रागेवेदमूपादनम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात् । हे शुक्रग्रह त्वमस्माभिः स्तुतोऽसि ।