तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२ (१.१.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् जिन्वतम् । प्र॒जा ᳪ संध॑त्तं॒ तां मै॑ जिन्वतम् । प॒शून्संध॑त्तं॒ तान्मै॑ जिन्वतम् । ब्रह्म संधत्तमित्यादिना । ब्रह्मशब्दो जगत्कारणे परमात्मनि मुख्यतया-ऽवेदे प्रयुज्यते । तथा चैतरेयिणः स्वकीयोपनिषदि समामनन्ति- ‘प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म’ इति तैत्तिरीयाश्च-‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति । वाजसनेयिनश्च-‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’ इति । एवं सति ब्रह्मशब्दस्य तत्प्रतिपादकवर्णमात्रपरत्वेऽपि परब्रह्मणः सहसा बुद्धिस्थत्वादर्थान्मङ्गलाचरणं संपद्यते । तस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकत्वेन वेदोऽपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । ततो ग्रन्थादौ वेदपुरुषोऽप्यनुस्मृतो भवति । तादृशवेदाध्ययनाध्यापनयोर्मुख्या-धिकारसंपादिका ब्राह्मणजातिरपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । सोऽयमत्र मन्त्रे विवक्षितः । उत्तरवाक्यगतक्षत्रशब्दसाहचर्यात् । एवं सत्यत्र प्रतिपाद्यत्वेनाविवक्षितोऽपि परमात्मा सहसा प्रतीयमानो विघ्नपरिहारादिरूपं माङ्गल्यं संपादयति । यथा ब्राह्मण- भोजनार्थमानीयमानस्य दधिकुम्भस्य दर्शनेन ग्रामान्तरे जिगमिषूणां माङ्गल्यं तद्वत् । तस्मादाद्यानुवाके ‘ब्रह्म संधत्तम्’ इत्यादि मन्त्राणामाम्नानं युक्ततरम् । मन्त्रविनियोगं चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति--‘अपरेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा संधत्तः-ब्रह्म संधत्तं तन्मे जिन्वतं क्षत्रं संधत्तं तन्मे जिन्वतमिरं संधत्तं तां मे जिन्वतमूर्जँ संधतं तां मे जिन्वतं रयिँ संधतं तां मे जिन्वतं पुष्टिँ संधतं तां मे जिन्वतं प्रजँ संधत्तं तां मे जिन्वतं पशून्संधतं तान्मे जिन्वतम् ” इति । अथाध्वर्युः शुक्रपात्रं प्रतिप्रस्थाता मन्थिपात्रं चाऽऽदायोत्तरवेदेः पश्चाद्भागेऽवस्थाय परस्परसंसृष्टे कुरुतः । यद्वा स्वकीयावरत्नी परस्परसंसृष्टे कुरुतः । हे ग्रहौ युवां ब्रह्म यजमानसबन्धिनीं ब्राह्मणजातिं संधत्तं स्वोचितधर्मराहित्यं यथा न भवति तथा संपादयतम् । किंच मे तद्ब्रह्म मदीयां ब्राह्मणजातिं जिन्वतं प्रीणयतम् । एवमग्रेऽपि सर्वत्र योज्यम् । क्षत्रं देशाधिपतिस्वामिगता क्षत्रियजातिः। इडित्यन्नम् । ऊर्कक्षीरादिरसः। रयिर्धनम् । पुष्टिः शरीरपोषः। प्रजा पुत्रपौत्रादिः । पशव गवादयः। स्तु॒तोऽसि॑ जन॒धाः दे॒वास्त्वा शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु (१) कल्पः--“स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्विति शुक्रमध्वर्युरादत्ते” इति । पूर्वोक्तग्रहसंधानात्प्रागेवेदमूपादनम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात् । हे शुक्रग्रह त्वमस्माभिः स्तुतोऽसि ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.१) ३ हे जनधा जनानां धारयितः शुक्रग्रहा (पा ) ये देवाः शुक्रपात्रस्थस्य सोमस्य पातारस्ते त्वां प्रकर्षेणाऽऽहवनीयसमीपे नयन्तु । सु॒वीराः॑ प्र॒जाः प्र॒जन॑यन्परी॑हि शु॒क्रः। शु॒क्रशो॑चिषा । कल्पः-“सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषा, इति दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यते ” इति । पात्रं हस्ते गृहीत्वा हविर्धानस्य पूर्वद्वारि निर्गत्योत्तरवेदेर्दक्षिणेन मार्गेण पूर्वस्यां दिश्यध्वर्युर्गच्छति । हे शुक्रग्रह शुक्रशोचिषा भास्वरदीप्त्या युक्तः सुवीराः शोभनवीरभृत्ययुक्ताः प्रजाः पुत्रपौत्रादिकाः प्रजनयन्नुत्पादयन्नुत्तरवेदेः परितो गच्छ । स्तु॒तोऽसि॑ जन॒धाः । दे॒वास्त्वा॑ मन्थि॒पाः प्रण॑यन्तु । कल्पः-“स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्तु, इति मन्थिनं प्रतिप्रस्थाता ” इति । आदत्त इत्यनुवर्तते । हे मन्थिग्रह त्वमस्माभिः स्तुतोऽसि । हे जनधा जनानां धारयितर्मन्थिपात्रस्थस्य सोमस्य पातारो ये देवास्ते त्वां प्रकर्षेणाऽऽहवनीयसमीपे नयन्तु । सु॒प्र॒जाः प्र॒जाः प्र॒जन॑यन्परी॑ हि । म॒न्थी म॒न्थिशो॑चिषा । कल्पः-“सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थी मन्थिशोचिषा , इत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ” इति । प्रतिपद्यत इत्यनुवर्तते । हे ग्रह त्वं मन्थी मन्थिनामको ग्रहो भूत्वा मन्थिशोचिषा मन्थ्याख्यस्य तव तेजसा युक्तः सुप्रजाः शोभनापत्योपेताः प्रजा भ्रातृबन्ध्वादिकाः । प्रजनयन्नुत्पादयन्परीहि, उत्तरवेदेरुत्तरभागे परीत्य पूर्वस्यां दिशि गच्छ । सं॒ज॒ग्मा॒नौ दिव॒ आ पृ॑थि॒व्याऽऽयु॑ः। संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । प्रा॒णं *संध॑त्तं॒ तं मै॑ जिन्वतम् । अ॒पान *संध॑त्त॒ तं मै॑ जिन्वतम् (२) व्या॒न *संध॑त्तं॒ तं मै॑ जिन्वतम् । चक्षु॑ः संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । श्रोत्रं॑ * संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । मनः॒ संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । वाचं॒ *संध॑त्तं॒ तां मै॑ जिन्वतम् । कल्पः-“अग्रेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा संघत्तः- संजग्मानौ दिव आ पृथिव्याऽऽयुः संघत्तं तन्मे जिन्वतं प्राण *संधत्तं तं मे जिन्वतमपान * संघत्तं तं मे जिन्वतं व्यान *संधत्तं तं मे जिन्वतं चक्षुः संघत्तं तन्मे जिन्वतं

श्रोत्रँ संधत्तं तन्मे जिन्वतं मनः संधत्तं तन्मे जिन्वतं वाचँ संधत्तं तां मे जिन्वतम्, इति । हे शुक्रामन्थिनौ युवां संजग्मानौ परस्परं संगतावेकमत्यं गता वा दिवो द्युलोकसहितया पृथिव्या च संगतावस्मदीयमायुः संधत्तं सम्यग्धारयतमभिवर्धयतमित्यर्थः । प्राण ऊर्ध्वगामी वायुः । अपानोऽधोगामी वायुः। व्यानो मध्यवायुः चक्षुः श्रोत्रे मनो वाक्चैत्येतानीन्द्रियाणि । एतेषु सर्वेषु पूर्ववद्व्याख्येयम् । ब्रह्म संधत्तमित्यत्रोत्तरवेदेः पश्चात्संधानम् । इह तु पुरस्तादिति विशेषः। आयु॑ः स्थ॒ आयु॑र्मे धत्तम् । आयु॒र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । आयु॑र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । प्रा॒णः स्थ॑: प्रा॒णं मे॑ धत्तम् । प्रा॒णं य॒ज्ञा ' धत्तम् (३) प्रा॒णं य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । चक्षु॑: स्थ॒श्चक्षु॑र्मे धत्तम् । चक्षु॑र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । चक्षु॑र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । श्रोत्रँ॑ ̐ स्थः श्रोत्रं॑ मे धत्तम् । श्रोत्रं॑ य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । श्रोत्रं॑ य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । तौ दे॑वौ शुक्रामन्थिनौ । क॒ल्पय॑तं॒ दैवी॑र्विश॑: कल्प- य॑तं॒ मानु॑षीः (४) इष॒मूर्ज॑म॒स्मासु॑ धत्तम् । प्रा॒णान्प॒शुषु॑ । प्र॒जां मयि॑ च॒ यज॑माने च । कल्पः-“अथेनावध्वर्यु॑रभिमन्त्रयते-आयुःस्थ आयुर्मे धत्तमायुर्यज्ञाय धत्तमायुर्यज्ञपतये धत्तं प्राणः स्थः प्राणं मे धत्तं प्राणं यज्ञाय धत्तं प्राणं यज्ञपतये धत्तं चक्षुः स्थश्चक्षुर्मे धत्तं चक्षुर्यज्ञाय धत्तं चक्षुर्यज्ञपतये धत्तं श्रोत्र ̐ स्थः श्रोत्रं मे धत्तं श्रोत्रं यज्ञाय धत्तं श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तं तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ कल्पयतं दैवीर्विशः कल्पयतं मानुषीरिषमूर्जमस्मासु धत्तं प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने च” इति । हे शुक्रामन्थिनौ युवामायुःस्थ आयुषः स्वामिनौ भवथः । अतो मे ममाध्वर्योरायर्धत्तमभिवर्धयतम् । तथा यज्ञस्याप्यायुर्धत्तम् । समाप्तिरेव यज्ञस्याऽऽयुः । तथा यज्ञपतये यजमानस्याप्यायुरभिवर्धयतम् । एवं प्राणादिषु योज्यम् । तौ युवां प्राणादिस्वामिनौ शुक्रामन्थिनौ ग्रहद्वयाधिपती दैवी दैवीर्विशो देवसम्बन्धिनीः प्रजाः कल्पयतमस्मदनुकूलाः कुरुतम । तथा मनुष्यजातियुक्ताः प्रजाश्चास्मदनुकूलाः कुरुतम । किंचैतं व्रीह्याद्यन्नमूर्जं क्षीरादिरसं चास्मासु स्थापयतम् । पशुषु गवादिषु चिरजीवनहेतून्प्राणान्स्थापयतम् । मय्यध्वर्यौ चास्मिन्यजमाने च प्रजां पुत्रपौत्रादिरूपां स्थापयतम् । निर॑स्तः॒ शण्ड॑: निर॑स्तो॒ मर्क॑: ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.१) ५ कल्पः-“अप्रो॑क्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतो निरस्तौ षण्डामर्को सहामुनेति निरस्तः षण्ड इति वाऽ ध्वर्युर्द्वेष्यं मनसाः ध्यायन्निरस्तो मर्क इति प्रति प्रस्थाता ” इति । अत्र द्विवचनान्तो मन्त्रः शाखान्तरगतः । योऽयं षण्डाख्योऽसुरपुरोहितः सोऽयं यज्ञभूमेर्वेदेर्बहिर्निष्कासितः । यश्च मर्काख्योऽसुरपुरोहितः सोऽपि बहिर्निष्कासित इत्याभ्यां मन्त्राभ्यामुभाव- प्रोक्षितौ काष्ठशकलौ बहिर्निरस्यतः । अप॑नुत्तौ षण्डा॒मर्का॑व॒सहा॒मुना॑ । कल्पः-“तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्याम- धस्तात्पांसुनपध्वंसयत । अपनूत्तौ षण्डामर्को सहामुना” इति । अयं च मन्त्रोऽर्थक्रमानुसारेण शकलनिरसनमन्त्रात्प्रागेव द्रष्टव्यः । पात्रयोरधस्तनपांसुरूपेणावस्थितौ षण्डामर्कावसुरावमुनाऽस्मद्द्वेष्येण सहापनुत्तौ निराकृतौ । शु॒क्रस्य॑ स॒मिद॑सि । म॒न्थि॒नः स॒मिद॑सि । कल्पः-“प्रो॑क्षितावाधत्तः । शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युर्मन्थिनः समिदसीति प्रतिप्रस्थातेत्यप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्निरस्य प्रोक्षितौ शकलावन्यावाधत्तः” (इति) । हे शकल त्वं शुक्रग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि। तथा हे शकल त्वं मन्थिग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि । स प्र॑थ॒मः सं॒कृति॒र्विश्वकर्म॑ा । स प्र॑थ॒मो मि॒त्रो वरु॑णो अ॒ग्निः । स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑श्चकि॒त्वान् । तस्मा॒ इन्द्रा॑य सु॒तमाजु॑होमि (५) न॒य॒न्त्व॒पान ँसंध॑त्तं॒ तं मे॑ जिन्वतं॒ प्रा॒णं य॒ज्ञाय॑ धतं॒ मानु॑षीर॒ग्निर्दू॒- र्च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथम प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ कल्पः-“शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः-स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि” इति । इतरग्रहेषु होतृप्रयुक्तवषट्कारेणैव होमः । न त्वध्वर्योर्मन्त्रपाठोऽस्ति । इह त्वेनं मन्त्रं प्रतिनिगद्य होमः कर्तव्यः । स इन्द्रः प्रथमो देवानां मध्ये मुख्यः। संकृतिः

६ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् समीचींना कृतिर्जगद्रक्षणरूपव्यापारो यस्यासौ संकृतिः। विश्वानि कर्माणि जगद्रक्षणहेतुभूतान्यसुरयुद्धादीनि यस्यासौ विश्वकर्मा । स एव मुख्य इन्द्रो मूर्तिविशेषान्धृत्वा मित्रादिरूपः संपन्नः । स एवेन्द्रश्चिकित्सान्सर्वज्ञानकुशलो बृहस्पतिरपि संपन्नः । तस्मै तादृशायेन्द्राय सुतमपिषुतमिमं सोममा सर्वतो जुहोमि । अत्र विनियोगसंग्रहः- अध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता चाऽऽदाय ग्रहावुभौ । ब्रह्म शुक्रामन्थिपात्रं संधत्ते वेदिपश्चिमे ।। स्तुतौ ग्रहावाददीत सुवीर्यातो दिशोर्द्वयोः । संजग्म वेदेः पुरतः संधत्तः पूर्ववद् ग्रहौ ।। आयुर्मन्त्रयतेऽध्वर्युर्निरस्तः शकलौ त्यजेत् । अथ पांसुमपध्वस्य शुक्रामन्थिद्वयादुभौ ।। प्रोक्षितौ शकलौ क्षिप्त्वा स प्रेति ग्रहयोर्हुतिः । स्तुतः स्तुतो निरस्तेति द्वयं द्वयमुदीरितम् । आद्यानुवाके कथिता मन्त्रा एत त्रयोदश । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।। १ ।। अथ द्वितीयोऽनुवाकः । प्रथमानुवाके सोमयागशेषभूताः शुक्रामन्थिग्रहप्रचारमन्त्रा उक्ताः । अथाऽऽधानप्रकरणमारभ्यते । तत्रास्मिन्ननुवाके कालविशेषं विधत्ते-- कृत्तिकास्व॒ग्निमाद॑धीत । ए॒तद्वा अ॒ग्नेर्नक्ष॑त्रम् । यत्कृत्ति॑काः स्वाया॑मे॒वैनं॑ दे॒वता॑या॒माधा॑य॒ ब्र॒ह्म॑व॒र्च॒सी॒ भ॑वति, इति । अग्निचयनकाण्डेऽम्बादुला नितल्लिरित्याद्याः कृत्तिकास्ता यस्मिन्दिने चन्द्रेण संयुज्यन्ते तस्मिन्दिने तासु कृत्तिकासु चन्द्रयोगं प्राप्तास्वग्न्याधानं कुर्यात् । यदेतत्कृत्तिकासंपातरूपं तदेतदग्निसंबन्धि नक्षत्रम् । अत एवान्यत्राऽऽ म्नातम्-“कृत्तिका नक्षत्रमग्निर्देवता” इति ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ७ अत आधेयस्याग्नेः कृत्तिकास्वाधाने सति स्वरूपभूतायामेव देवतायामाधानं कृतं भवति । अग्नेर्ब्राह्मणाभिमानित्वात्तत्प्रसादेनाधीतश्रुताध्ययनरूपब्रह्मवर्चससंपन्नो भवति । प्रकारान्तरेण प्रशंसति- मुखं॒ वा ए॒तन्नक्ष॑त्राणाम् । यत्कृत्ति॑काः यः कृत्ति॑कास्व॒ग्निमा॑ध॒त्ते । मु॒ख्य॑ ए॒व भ॑वति, इति । कृत्तिका इति यत्तदेतन्नक्षत्राणां मध्ये मुखं प्रथमं नक्षत्रम् । अत एव नक्षत्रप्रतिपादकेऽप्यनुवाक आदौ पठ्यते “कृत्तिका नक्षत्रमग्निर्देवता ” इत्येकत्र । “अग्नेः कृत्तिकाः शुक्रं परस्तात् ” इत्यन्यत्र । “अग्निर्नः पातु कृत्तिकाः । नक्षत्रं देवमिन्द्रियम्” इत्यन्यत्र । तदेतत्सर्वं मन्त्रानुवाकेष्टिप्रविधायकेऽप्यनुवाक एतदीयैवेष्टिरादावाम्नाता “अग्निर्वा अकामयत । अन्नादो देवाना ँस्यामिति । स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्” इति । अतो सुखभूतासु कृत्तिकास्वाधानः पुमान्सर्वेषु स्वयं मुख्यो भवति । अस्मिन्यक्षे गुणमुक्त्वा दोषमपि कंचिद्दर्शयति- अथो॒ खलु॑ (१) अ॒ग्निनक्ष॑त्रमित्यप॑चा यन्ति । गृ॒हान्ह॑ दा॒हुको भवति, इति । पूर्वोक्तगुणवैलक्षण्यद्योतनायाथोशब्दः । अभिज्ञाः खल्वग्निदेवता- कमिदं नक्षत्रमित्येवं निन्दन्ति तस्मिन्नक्षत्र आधानस्य यजमानस्य गृहान्सोऽग्निर्दाहुको दहनशीलो भवति । अथ निर्दोषं नक्षत्रं विधत्ते- प्र॒जाप॑ती रोहि॒ण्याम॒ग्निम॑सृजत । तं दे॒वा रोहि॑ण्यामाद॑धत । ततो॒ वै ते सर्वा॒न्रोहा॑नरोहन् । तद्रो॑हि॒ण्यै रो॑हिणि॒त्वम् । यो रो॑हि॒ण्याम॒ग्निमा॑ध॒त्ते । ऋ॒ध्नोत्ये॒व । सर्वा॒न्रोहा॑न्रोहति, इति । रुह्यन्ते प्राप्यन्त इति रोहाः कामास्ते च यस्यां रुह्यन्ते सा रोहिणी । ऋध्नोत्येव समृद्धो भवत्येव । समृद्धिरेव सर्वानित्यनेन विशदीकृता । नक्षत्रान्तरं विधत्ते-

८ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् दे॒वा वै भ॒द्राः सन्तोऽग्निमाधि॑त्सन्त (२) तेषा॒मना॑हितोऽग्निरासी॑त् । अथै॑क्यो वा॒मं वस्व॑पा॑क्रामत् । ते पुन॑र्व॒स्वोराद॑धत । ततो॒ वै तान्वा॒मं वसू॒पाव॑र्तत । यः पु॒रा भ॒द्रः सन्पापी॑यान्स्यात् । स पुन॑र्व॒स्वोर॒ग्निमाद॑धीत । पुन॒रिवै॒नं वा॒मं वसू॒पाव॑र्तते । भ॒द्रो भ॑वति, इति । भद्रा धनसंपन्ना आधित्सन्ताऽऽधातुमैच्छन् । तेषां धनगर्वेण श्रद्धाराहित्यादग्निः सम्यगाहितो नाऽऽसीत् । अनन्तरं तेन विकलानुष्ठानेन तदीयं वामं वननीयं मणिमुक्तादिकं धनं तेभ्योऽपगतम् । ततस्ते देवाः श्रद्धालवां भूत्वा पुनर्वसू नक्षत्रवयवौ तारकाविशेषौ यस्मिन्दिने चन्द्रेण युक्तौ तस्मिन्दिनेऽग्निं सम्यगाधाय तद्धनं पुनर्लब्धवन्तः । ततोऽप्यन्योऽपि पूर्वं धनिकः सन्केनापि निमित्तेन पश्चात्पापीयान्स्यादत्यन्तनिर्धनो भवेत् । स पुनर्वस्वोरग्निमाधाय पूर्ववद्धनं प्राप्य सर्वेषां मध्ये भद्रः पूज्यो भवति । पुनरपि वसु लभ्यते ययोस्तौ पुनर्वसू । अथ नक्षत्रान्तरं विधत्ते- यः कामये॑त दान॑कामा मे प्र॒जाः स्यु॒रिति॑ । स पूर्व॑योः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत (३) । अ॒र्य॒म्णो वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यत्पूर्वे॑ फल्गु॑नी । अ॒र्य॒मेति॒ तमा॑हु॒र्यो ददा॑ति । दान॑कामा अ॒स्मै प्र॒जा भ॑वन्ति, इति । सर्वाः प्रजा मे मह्यं धनं दातुमिच्छन्त्विति यो यजमानः कामयेत सोऽयं पूर्वयोः फल्गुन्योराधाय प्रजाभिर्दत्तं धनं लभते । एतच्च नक्षत्रमर्यमदेवताकम् । “फल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवता” इत्यन्यत्राऽऽम्नानात् । अरीन्यमयति धनदानेन वशी करोतीत्यर्यमा धनस्य दाता । नक्षत्रान्तरं विधत्ते- यः कामये॑त भ॒गी स्या॒मिति॑ । स उत्त॑रयोः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत । भग॑स्य॒ वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यदुत्त॑रे फल्गु॑नी । भ॒ग्यै॑व भ॑वति, इति ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ९ भगी, ऐश्वर्यादिगुणषट्ककामः । तथा च स्मर्यते- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ।। इति । सत्काम उत्तरयोः फल्गुन्योराधाय तत्फलं प्राप्नोति । उत्तरयोः फल्गुन्योर्भगदेवताकत्वमन्यत्राऽऽम्नातम् । "फल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता" इति । अथ नक्षत्रान्तरं विधत्ते- का॒ल॒क॒ञ्जा वै नामासु॑रा आसन् (४) । ते सु॑व॒र्गाय॑ लो॒काया॒ग्निम॑चिन्वत । पुरु॑ष॒ इष्ट॑कामुपा॑दधात्पु॒रुष॒ इष्ट॑काम् । स इन्द्रो॑ ब्रा॒ह्म॒णो ब्रुवा॒ण इष्ट॑कामुपा॑धत्त । ए॒षा मे॑ चि॒त्रा नामेति॑ । ते सु॑व॒र्गँल्लो॒कमाप्रारो॑हन् । स इन्द्र॒ इष्ट॑का॒मावृ॑हत् । तेऽवा॑कीर्यन्त । येऽवाकी॑र्यन्त । त ऊर्णाव॑भयोऽभवन् । द्वावुद॑पतताम् (५) । तौ दि॒व्यौ श्वानाव॑भवताम् । यो भ्रातृ॑व्या॒न्त्सयात् । स चि॒त्राया॑म॒ग्निमाद॑धीत अव॑की॒र्यैव भ्रातृ॑व्यान् । ओजो॒ बल॑मिन्द्रि॒यं वी॒र्य॑मा॒त्मन्ध॑त्ते, इति । कालकञ्जशब्दोऽसुरविशेषनामधेयम् । ते चासुरा इति स्वर्गार्थमग्निं चेतुं प्रारभन्त तदानीमेकैकोऽसुर एकैकामिष्टकामुपादधत् । तानसुराञ्जेतुकाम इन्द्रो वेषान्तरं कृत्वा ब्राह्मणोऽहमिति ब्रुवाणस्तन्मध्ये प्रविश्य कांचिदिष्टकामुपाधत्त । तदानीं मनस्येषा मे मदीयेष्टका चित्रेति नामधेयेन युक्ताऽपेक्षितविचित्रफलमदातृत्वादित्यमन्यत । तेन चाग्निचयनेनासुराः स्वर्गमारोढुं प्रारभन्त । तदानीं स इन्द्रः स्वकीयां तामिष्टां चितेरुद्धृतवान् । चितिभ्रंशेन मार्गमध्य एवासुराः प्रभ्रष्टाः । ते चोर्णनाभिनामका लूताः कीटा अभवन् । तेन कीटेन संसृष्टं तन्तुजालमूर्णशब्देनोच्यते । ऊर्णो तस्मिन्नूर्णे सूत्रजाले स्थिता अभयो भीतिरहिता आसते । ते ह्याधारयोः काष्ठयोर्मध्य आकाशे तन्तुजालं सृष्ट्वा तत्र निर्भयास्तिष्ठन्तीत्येतत्सर्वं लोकप्रसिद्धम् । ऊर्णावभय इति पदद्वयं

१० (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् मिलित्वैकं नामधेयम् । अपानपादिति पदद्वयं यथैकस्याग्नेर्नाम तद्वत् । तेषामसुराणां मध्ये द्वावसुरौ श्रद्धातिशयात्स्वर्गं प्राप्य चितिभ्रंशात्तत्र देवलोके श्वानावभूताम् । यस्मादत्रेन्द्रश्चित्रेणैकापातेन तानसुराम्बिनाशितवांस्तस्माद्यजमानश्चित्रानक्षत्रेऽग्निमाधाय भ्रातृव्या- न्विनाश्य स्वस्मिन्नोज आदिकं स्थापयति । ओजो बलहेतुरष्टमो धातुः । बलं प्रसिद्धम् । इन्द्रियं चक्षुरादिकम् । वीर्यं तदीयव्यवहारपाटवम् । इत्थं नक्षत्राणि विधायाधिकारिविशेषादृतून्विधत्ते- व॒सन्ता ब्रा॑ह्म॒णोऽग्निमाद॑धीत । व॒सन्तो वै ब्रा॑ह्म॒णस्य॒र्तु॒ः । स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सी भ॑वति । मुखं॒ वा ए॒तदृ॑तू॒नाम् (६) । यद्व॑स॒न्तः । यो व॒सन्ता॒ऽग्निमाद॑ध॒त्ते । मु॒ख्य॑ ए॒व भ॑वति । अथो॒ योनि॑मन्तमे॒वैनं॑ प्र॒जात॒माध॑त्ते । ग्री॒ष्मे रा॑ज॒न्य॑ आ॒दधीत । ग्री॒ष्मो वै रा॑ज॒न्यस्य॒र्तु॒ः । स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । इ॒न्द्रि॒या॒वी भ॑वति । श॒रदि॒ वैश्य॑ आ॒द॑धीत । श॒रद्वै वैश्य॑स्य॒र्तु॒ः (७)। स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । प॒शु॒मान्भ॑वति, इति । वसन्तो वसन्तर्तुस्तस्य च ब्राह्मणस्य च प्राथम्य- साम्यात्स्वस्वामिभावात्स्वकीयऋतावाधानस्य ब्राह्मणस्य स्वोचितं ब्रह्मवर्चसमेव फलम् । किंच 'मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू ' इत्याम्नानान्मुखत्वं प्राथम्यं वसन्तस्याप्यवगन्तव्यम् । अपि च यथा स्त्रीणामृतुविशेषे प्रवृत्तः पुरुषः प्रजननसमर्थो भवति तथर्तुविशेषे योनिमन्तं प्रजननसामर्थ्यवन्तं प्रादुर्भूतं प्रजातं चाग्निमाधत्ते । एवं ग्रीष्मशरद्वाक्योरपि व्याख्येयम् । पूर्वं काम्य आधाने पूर्वोत्तरफल्गुनीनक्षत्रद्वयं विहितम् । इदानीं तु नित्य आधाने नक्षत्रमेकं निषिध्येतरद्विधत्ते - न पूर्वे॑यो॒ः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत । ए॒षा वै ज॑घ॒न्या रात्रि॑ः । सं॒व॒त्स॒रस्य॑ । यत्पूर्वे॑ फल्गु॑नी । पृ॒ष्ठित ए॒व 'सं॒व॒त्स॒रस्या॒ग्निमा॒धाय॑ । पापी॑यान्भवति । उत्त॑र॒योरादधीत । ए॒षा वै प्रथ॑मा रात्रि॑ः संवत्स॒रस्य॑ ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ११ यदु॒त्तरे॑ फल्गु॒नी । मुख॒त ए॒वं सं॑वत्स॒रस्या॒ग्निमा॒धाय॑ । वसी॑यान्भवति, इति । फाल्गुनमासे येयं पूर्णिमा तत्र प्राप्तं यत्पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं तद्युक्ता रात्रिः पूर्वसंवत्सरस्य समाप्तिस्थानीया । अतस्तत्राऽऽ दधानः संवत्सरस्य पृष्टितः पृष्ठभागेऽनुष्ठानाद्दरिद्रो भवति । उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे भाविसंवत्सरादित्वात्तन्नाऽऽदधानः संवत्सरप्रारम्भ एवाऽऽधायात्यन्त- धनिको भवति । पक्षान्तरं विधत्ते- अथो॒ खलु॑ । यदे॒वैनं॑ य॒ज्ञ 'उपनमे॑त् । अथाऽऽद॑धीत । सैवा॒स्यर्धि॑ : (९), इति । खल्वधित्सन्त फल्गु॒न्योर॑ग्निमाद॑धीतासन्नपततामृतूनां वैश्य- स्यु॒र्तुरुत्त॑रे फल्गु॒नी षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अन्येऽभिज्ञा एवमाहुः खलु यस्मिन्नेव काल एनं पुरुषं सोमयज्ञः प्राप्नुयात्सोमयागं करिष्याम्यहमिति बुद्धिरुदियात्तदानीमेवाऽऽदधीत । न तु नक्षत्रादिकं परीक्षितव्यम् । सैव सोमयागबुद्धिरेवास्य पुरुषस्य नक्षत्रादिकृत्स्नविहितकालसमृद्धिः । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-“सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन नक्षत्रम्” इति । अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य षष्ठपादं चिन्तितम्- आधानं किं प्रकृत्यर्थं वह्निमात्रेण वा युतम् । संस्कृताग्निप्रनाड्यैतत्पर्णवत्प्रकृतौ स्थितम् ॥ लौकिकाकारमात्रत्वे विफलत्वात्क्रतौ युतिः । पर्णस्याऽऽहवनीयादौ शास्त्रीयेऽस्तु स्वतन्त्रता ॥ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रना(णा)ड्या प्रकृतौ निविष्टं तथैवाग्निप्रना (णा)ड्या तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृतौ निविशत इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुह्वा आकारः । लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरत्निमात्रदैर्ध्यहंसमुखत्वावाग्विलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं

१२ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् क्रतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तच्च यदि लौकिकाकारमात्रं पर्यवस्येत्तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्ठान्तरेणापि तदाकारस्य सुसंपादकत्वात् । अतोऽपूर्वीयत्वाय पर्णता क्रतौ प्रविष्टा । आहवनीयादीनां त्वेक एव शास्त्रीयाकारः । स च विधिबलादाधानेनैव जन्यते नान्यथा । तस्मादाधानस्य क्रतुप्रवेशं विनैव शास्त्रीयाहवनीयाद्याकार- संपादनसमर्थत्वादग्निमात्रेण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्क्रतावप्रविश्याग्नीनुत्पाद्य क्रतुर्वत्स्वा- तन्त्र्येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितसुवर्णव्रीह्यादिवदा- धानसंपादितानां स्वतन्त्राणामेवाऽऽहवनीयाद्यग्नीनां पश्चाद्वाक्यैः क्रतुषु विनियोगोऽस्तु । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- आधानं पवमानादरिष्टेरङ्गं न वा भवेत् । अग्नीनामिष्टिशेषत्वात्तद् द्वाराऽस्य तदङ्गता ॥ अनारभ्य विधानात्तु नाङ्गं कस्यचिदाहितिः । अग्न्यर्थत्वात्तसमेष्टिरग्नयस्त्वग्निहोत्रगाः ॥ इदमाम्नायते-“अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ” इति । “वसन्त ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ” इति च । तत्राऽऽधानं पवमानादीनामिष्टीनामङ्गं भवेत् । कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकप्राप्तानामाहवनीयाद्यग्नीना- मिष्ट्यङ्गत्वे सत्यग्निद्वारा तत्संस्काररूपस्याऽऽधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वादिति चेत् । मैवम् । न ह्येतदाधानं कस्यचित्क्रतोः प्रकरणे पठितं किंत्वनारभ्याधीतम् । अतो न कस्याप्यङ्गम् । किंवाधानवदिष्टीनामप्यग्निसंस्कारार्थत्वात्परस्परं नास्त्यङ्गाङ्गि- भावशङ्का । ननु पवमानेष्ट्यङ्गत्वभावाऽग्निसंस्कार वैयर्थ्यादग्निद्वारा तदङ्गत्वं युक्तमिति चेत् । न संस्कृतानामग्नीनामग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुषु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगावगमात् । तस्मान्नाऽऽधानमङ्गम् । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- वसन्ते विप्र आदध्यात्तत्रैवोपनयीत् तम् । अनुवादः प्रापणं वाऽनुवादः कालसिद्धये ॥ अन्तरेणाग्निविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसंभवात् । क्लृप्ते आधानोपनेती प्राप्ता विप्रादयस्ततः ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.३) १३ लौकिकाग्नेः पुस्तकाच्च तत्सिद्धेर्नास्ति कल्पनम् । कालविप्रादिसंयुक्तोऽप्राप्तं विधीयते ॥ “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । ग्रीष्मे राजन्यः । शरदि वैश्यः” इति श्रूयते । “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत । ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यम्” इति च । तत्र वसन्तादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयोऽनूद्यन्ते । न च तेषां प्राप्त्यभावः । क्रत्वनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या क्लृप्तत्वात् । न ह्याहुत्याधारभूतमग्निमनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठानं संभवति । अग्निश्च नाऽऽधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृकमाधानं कल्पयति । विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेण न संभवतीति ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्पयतीति तत्प्राप्तिरिति चेत् । मैवम् । लौकिकाग्नौ होतुं पुस्तकपाठनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाऽऽधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्तेः । तस्माद्वसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अत्र विधीयेते । षष्ठाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-पुंसोरेकस्य वाऽऽधानं वसानावित्यतो द्वयोः । एष क्षौमविधिर्द्वित्वं दंपत्योरेकता ततः ॥ आंधाने श्रूयते-“क्षौमे वसानावग्निमादधीयाताम् ” इति । तत्र वसानाविति पुंलिङ्गद्विवचनादुभयोः पुंसोराधानेऽधिकार इति चेत् । मैवम् । क्षौमस्याप्राप्तस्य विधेयतया पुंद्वित्वस्यापि विधाने वाक्यभेदान्न तद्विधीयतं । किंतु दंपत्योः सहाधिकारेण प्राप्तं द्वित्वमनूद्यते । पतिश्च पत्नी चेति विगृह्य पतिशब्दस्यैकशेषात्पुंलिङ्गद्विवचनमविरुद्धम् । तस्मादाधानेऽधिकारिणः पुंस एकत्वमेव । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽनुवाकः द्वितीयानुवाके आधानार्थं नक्षत्रादिकालोऽभिहितः । तृतीये देवयजनार्थाः संभारा उच्यन्ते । ‘यदुक्तं सूत्रकारेण-‘प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धृत्य’ इति । तदिदं विधत्ते-

१४ (१.१.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् उद्ध॑न्ति । यदे॒वास्या॑ अमे॒ध्यम् । तदप॑हन्ति, इति । भूमेरूर्ध्वभागं खनित्रादिना खनेत् । तेन निष्ठीवनादिनिमित्तं यदमेध्यं तदपहतं भवति । उद्धननमन्त्रस्तु-‘उद्धन्यमान-“ इत्यादि । स चोपरि तनप्रपाठकादावाम्नातत्वात्तत्रैव व्याख्यास्यते । एवमुत्तरेष्वपि विधिषु द्रष्टव्यम् । अथ विधत्ते- अ॒पो वोक्ष॑ति॒ शान्त्यै॑, इति । उद्धननकृता भूमेर्वेदना जलेन शाम्यति । ‘आपो वै शान्ताः’ इत्यन्यत्रोपशमहेतुत्वश्रवणात् । विधत्ते - सिर्कता॒ निव॑पति । ए॒तद्वा अ॒ग्नेर्वै॑श्वान॒रस्य॑ रू॒पम् । रू॒पेणै॒व वै॑श्वान॒रमव॑रुन्द्धे, इति । सिकतानां तद्रूपत्वं ‘वैश्वानरस्य रूपम्’ इति मन्त्रादवगन्तव्यम् । सिकतादयो द्रव्यविशेषा देवयजनभूमौ प्रक्षेपणीयाः संभाराः । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-‘सप्त पार्थिवान्संभारानाहरत्येवं वानस्पत्यान्' इति । तत्र पार्थिवेषु सिकतारूप एकः संभार उक्तः । ऊषा॒न्निर्व॑पति । पुष्टि॒र्वा ए॒षा प्र॒जनन॒म् । यदूषा॑: (१) । पुष्ट्या॑मे॒व प्र॒जन॑ने॒ऽग्निमाध॑त्ते । अथा॒ संज्ञान॑ ए॒व । सं॒ज्ञान॒ ँ ह्येतत्प॑शू॒नाम् । यदूषा॑:, इति । पशवो ह्युषरक्षेत्रोत्पन्नं तृणादिकं रसान्तरयुक्तत्वादादरेण भक्षयित्वा पुष्टाः सन्तोऽपत्यान्युत्पादयन्ति । तस्मादूषा लवणाम्भसा मिश्रिता भूम्यवयवा इति यावत् । सैषा पुष्टिः प्रजननं च तस्मादूषनिर्वापेन तदुभयप्राप्तिः । अपि च संज्ञाने प्रदेश एवाग्निराहितो भवति । एतच्चोषरक्षेत्रं पशूनां संज्ञानम् । पशवो ह्याघ्राणेन तत्संस्थानं जानन्ति । तस्मादूषा आधानस्य स्थाने निवपनीयाः । एतन्निर्वपणकाले ध्यानविशेषं विधत्ते

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.३) १५ द्यावा॑पृथि॒वी स॒हाऽऽ॑स्ताम् । ते वि॑यती॒ अब्रूताम् । अस्त्वे॒व 'नौ स॒ह य॒ज्ञिय॒मिति॑ । यद॒मुष्या॑ य॒ज्ञिय॒मासी॑त् । तद॒स्या॑मदधात् । त ऊ॒षा अ॑भवन् (२) । यद॒स्या य॒ज्ञिय॒मासी॑त् तद॒मुष्या॑मदधात् । तद॒दश्च॒न्द्रम॑सि कृ॒ष्णम् । ऊ॒षान्निव॑पन्न॒दो ध्या॑येत् । द्यावा॑पृथि॒व्योरे॒व य॒ज्ञिये॒ऽग्निमाध॑त्ते, इति । सृष्टिकाले द्यावापृथिव्यौ मध्यगतान्तरिक्षव्यवधानरहिते अभूतां तदा प्राणिनामवकाशार्थमीश्वरानुज्ञया परस्परवियोगं गते वियोगकाले च स्नेहातिशयात्परस्परमेवमब्रूतामावयोर्यज्ञयोग्यं यत्सारमस्ति तत्सहैव तिष्ठतु । भूसारस्य दिवो वियोगो मा भूद् द्युसारस्य च भूमेर्वियोगो मा भूदिति । ततोऽमुष्या दिवः संबन्धि यद्यज्ञियं सारं तदस्यां पृथिव्यां सा द्यौरस्थापयत् । ते च द्युलोकसारांशा एते दृश्यमाना भूम्यवयवा ऊषरूपा अभवन् । तस्यां पृथिव्यां यद्यज्ञियं सारमासीत्तदमुष्यां दिवि भूमिरस्थापयत् । तच्च स्थापितं भूसारमदो दृश्यमानं चन्द्रमसि कलङ्करूपं कृष्णम् । तस्माद्भूसारत्वादूषाणां निवपनकाले तत्कृष्णरूपमत्र तिष्ठतीति ध्यायेत् । तथा सति द्युलोकसंबन्धिन्यूषे भूलोकसंबन्धिनि कृष्णे चाग्निराहितो भवति । अथ तृतीयं संभारं विधत्ते- अ॒ग्नि॒र्दे॒वेभ्यो॒ निला॑यत । आ॒खुरू॒पं कृ॒त्वा । स पृ॑थि॒वीं प्रावि॑शत् । ऊतीः कु॒र्वाणः॑ पृथि॒वीमनु॒सम॑चरत् । तदा॑शुकरी॒षम॑भवत् (३) । यदा॑खुकरी॒ष ँसंभा॒रो भव॑ति यदे॒वास्य॒ तत्र॒ न्य॑क्तम् । तदे॒वाव॑रुन्द्धे, इति । अग्निः कदाचित्केनापि निमित्तेन देवेभ्योऽपरक्तः सन्मूषको भूत्वा तदीयं रूप च संपूर्णं कृत्वा निलीनो देवैरदृश्यो भूत्वा स च पृथिवीं प्रविष्टां बिलानि कुर्वाणोऽनुक्रमेण भूमेरन्तरेव समचरत् । यद्विलनिर्माणं निःसारितं पांसुरूपं तदेतदाखुकरीषं तस्मिन्संभृते सति तत्र निगूढं यदग्नेस्तेजस्तत्सर्वं प्राप्नोति । अथ चतुर्थं संभारं विधत्ते- ऊर्जं॒ वा ए॒त ँ रसं॑ पृथि॒व्या 'उ॒पर्दी॑का उ॒द्दिह॑न्ति ।

१६ (१.१.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् यद्वल्मी॒कम् । यद्व॑ल्मीकव॒पा सं॒भारो भव॑ति । ऊर्ज॑मे॒व रसं॑ पृथि॒व्या अव॑रुन्द्धे । अथो॒ श्रोत्र॑मे॒व । श्रोत्र॒ ँ ह्येतत्पृ॑थि॒व्याः । यद्वल्मीकः॑ (४), इति । उपदीकाः पिपीलिकासमाना आर्द्रीकृतमृत्तिकोपचयक्षमा जन्तवस्ते हि पृथिव्याः संबन्धिनभूर्शब्दाभिधेयं रसं पृथिव्याः सकाशादूर्ध्वमानीयोपचिन्वन्ति । तत्संभारेण भूसारं प्राप्नोति । अपि च श्रोत्रेन्द्रियसामर्थ्यमपि प्राप्नोति । वल्मीकस्य पृथिवीश्रोत्रत्वात् । एतद्वेदनं प्रशंसति- अब॑धिरो भवति । य ए॒वं वेद॑, इति । अथ पञ्चमं संभारं विधत्ते - प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । तासा॒मन्न॑मुपा॑क्षीयत । ताभ्यः॑ सू॒दमु॑प॒प्राभि॑नत् । ततो॒ वै तासा॒मन्नं॒ नाक्षी॑यत । यस्य॑ सू॒दः सं॒भारो भव॑ति । नास्य॑ गृ॒हेऽन्नं॑ क्षीयते, इति । पुरा कदाचित्प्रजापतिः सृष्टानां प्रजानां यदन्नं तद्भुज्यमानमुपक्षीणमभूत् । ततः प्रजार्थं सूदमशोषजलप्रदेशावस्थितं कर्दममुपानीय प्राभिनत् । तेषु तेषु पृथिवीप्रदेशेषु पृथक्पृथक्प्रसारितवान् । ततस्तत्र तत्र तस्योत्पत्तौ सत्यां तासां प्रजानामन्नमक्षीणमभूत् । अतस्तत्संभारेण गृहेऽन्नमक्षयं भवति । अथ षष्ठं संभारं विधत्ते- आपो॒ वा इ॒दमग्रे॑ सलि॒लमा॑सीत् । तेन॑ प्र॒जाप॑तिरश्राम्यत् (५) । क॒थमि॒द ँ स्यादि॑ति । 'सोऽप॑श्यत्पुष्करप॒र्णं तिष्ठ॑त् । 'सोऽम॑न्यत । अ॒स्ति वै तत् । यस्मि॑न्नि॒दमधि॑ति॒ष्ठतीति॑ । स·'वरा॒हो रू॒पं कृ॒त्वोप॑न्यमज्जत् स पृ॑थि॒वीमध॒ आर्च्छ॑त् । तस्या॑ उप॒हत्योद॑मज्जत् । तत्पु॑ष्करप॒र्णेऽप्र॑थयत् । यदप्र॑थयत् (६) तत्पृ॑थि॒व्यै पृ॑थिवि॒त्वम् । अभू॒द्वा इ॒दमिति॑ । तद्भू॒म्यै भूमि॒त्वम् । तां दिशोऽनु॒ वातः॒ समर्॑वहत । ता ँ

शर्क॑राभिदृ ँ हत् । शं वै नो॑ऽभूदिति॑ । तच्छर्क॑राणा शर्क॑रत्वम् । यद्व॑रा॒हवि॑हत ँ सं॒भारो॑ भव॑ति । अ॒स्यामे॒वाच्छ॑म्बट्कारम॒ग्निमार्ध॑त्ते । शर्क॑रा भवन्ति॒ धृत्यै॑ (७) । अथो॒ शंत्वार्य॒, इति॑ ।

इदमिदानीं दृश्यमानं गिरिनदीसमुद्रादिकं स्थावरं मनुष्यगवादिकं जंगमं च सृष्टेः पूर्वमीदृशं नाऽऽसीत् । किंतु सलिलरूपमासीत् । 'षलगत्तौ' औणादिक इलच् । इदं दृश्यमानं जगत्सटिलं कारणेन संगतमविभागापन्नम् । यद्वा “इमे वै लोकाः सरिरम्” इति श्रुतेः सरिरशब्देन लोका उच्यन्ते । रलयोरभेदात्सलिलरूपमासीत्तत्राप्याप एव न तु भूमिरूपम् । तदानीं प्रजापतिस्तेन सिसृक्षित- जगन्निमित्तेनाश्राम्यत् । पर्यालोचनरूपं तपोऽकुरुत । कथं नामेदं सर्वं जगद्भवेदिति विचार्य तस्य सलिलस्य मध्ये दीर्घनालाग्रेऽवस्थितमेकं पद्मपत्रमपश्यत् । तच्च दृष्ट्वा मनस्येवमतर्कयत् यस्मिन्नाधार इदं सनालं पद्मपत्रमधिश्रित्य तिष्ठति किंचिदधस्तादस्त्येवेति तर्कयित्वा च स प्रजापतिर्वराहो भूत्वा तदीयं रूपं च सम्यक्कृत्वा तस्य पद्मपत्रनालस्य समीपे जलमध्ये निमग्नोऽभूत् । मग्नश्चासावधस्ताद् भूमिं प्राप्तवान् । तस्या भूमेः सकाशात्कियतीमप्यार्द्रां मृदं स्वदंष्ट्रया पृथकृत्य सलिलस्योपर्यन्मज्जनं कृतवान् । तच्च मृद्रूपं तस्मिन्पुष्करपर्णे प्रसारितवान् । यस्मादियं मृत्तिका प्रथिता तस्मात्पृथिवीनाम संपन्नम् । ततः संतुष्ट इदं स्थावरजंगमाधारभूतं वस्त्वभूदित्युवाच । ततो भवतीति व्युत्पत्या भूमिनाम संपन्नम् । तामाद्रीं भूमिमनुलक्ष्य शोषयितुं चतस्रो दिशोऽप्यनुप्रजापतिसंकल्पाद्वायुः स (सं) प्रवृत्तः। शुष्यन्तीं तां भूमिं स प्रजापतिः शर्कराभिः क्षुद्रपाषाणैर्दृढीचकार । कृत्वा च नोऽस्माकं शं सुखमभूदित्युवाच । तस्मात्कारणाच्छं सुखं कृतमाभिरीति व्युत्पत्या शर्करेति नाम संपन्नम् । यस्माद्वराहेणाऽऽनीताया मृद ईदृशो महिमा तस्माद्वराहेण भूमौ विहतं खनितमस्यां मृत्स्वरूपं संभरणीयम् । तथा सत्यस्यां भूम्यामेव वैयर्थ्यं, यथा न भवति तथाऽग्निमाधत्ते । यस्माच्छर्कराभिर्भूमिर्दृढीकृता तस्मादत्रापि धृत्यै दाढर्याय शर्कराः प्रक्षेप्सव्याः । अथो अपि च शंत्याय सुखसिद्धये शर्कराः कार्याः ।

अथ सप्तमं संभारं विधत्ते- सरैता अ॒ग्निराधेय॒ इत्या॑हुः । आपो॒ वरु॑णस्य॒ पत्नय आसन् । ता अ॒ग्निर॒भ्य॑ध्यायत् । ताः सम॑भवन् । तस्य

१८ (१.१.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् रेतः॒ परा॑ऽपतत् । तद्धि॑र॑ण्यमभवत् । यद्धि॑र॑ण्यमु॒पास्य॑ति । सरै॑तसमे॒वाग्निमाध॑त्ते, इति । या अब्देवता वरुणस्य भार्यास्ताः कामुकोऽग्निर्ध्यात्वा , संभोगं कृतवान् । तदानीं व्यग्रस्य तस्य रेतो भूमौ हिरण्यमभूत् । अतोऽत्र हिरण्ये प्रक्षिप्ते सति सरेतस्कोऽग्निराहितो भवति । एतस्य हिरण्य प्रक्षेपस्थानं विधत्ते- पुरु॑ष॒ इन्वै रु॒वाव्रेत॑सो बीभत्स॒त इत्या॑हुः (८) । उत्त॑र॒त उपा॑ स्ये॒द्विभित्सायै, इति । इन्वा इति निपातत्रयं मिलित्वा प्रसिद्धिमाचष्टे । लोके सर्वोऽपि पुरुषः स्वकीयं रेतो हस्तेन स्प्रष्टुं जुगुप्सते । तदेतत्प्रसिद्धमित्यभिज्ञा आहुः । तस्मादत्राग्निस्थापनप्रदेशं विहायोत्तरस्मिन्पार्श्वे हिरण्यं प्रक्षिपेत् । तच्चाविभित्सायै संपद्यते । यदुक्तं सूत्रकारेण- "द्वेष्याय रजतं प्रयच्छति' इति । तदिदं विधत्ते- अति॑ प्रय॑च्छति । आर्ति॑ मे॒वाति॒प्रय॑च्छति, इति । देवयजने प्रक्षिप्तं सुवर्णमतिक्रम्यान्यद्रजतं प्रयच्छेत् । तथा सति स्वात्मानमतिक्रम्यान्यस्मै द्वेष्याय स्वकीयामार्तिं दत्तवान्भवति । तदेवं पार्थिवाः संभारा विहिताः । तथा वानस्पत्येषु सप्तसु संभारेषु प्रथमं संभारं विधत्ते- अ॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॒ निला॑यत । अश्वो॑ रू॒पं कृ॒त्वा । 'सोऽश्व॒त्थे 'संवत्स॒रमति॑ष्ठत् । तद॑श्व॒त्थस्या॑श्वत्थ॒त्वम् । यदा॑श्व॒त्थः संभा॒रो भव॑ति । यदे॒वास्य॒ तत्र॒ न्यक्त॑म् । तदे॒वाव॑रुन्द्धे (९), इति । कदाचिदग्निर्देवेभ्योऽपक्रम्याश्वो भूत्वा तदीयं रूपं स्वस्य कृत्वाऽश्वत्थवृक्षे निरूढः संवत्सरमात्रमतिष्ठत् । अश्वस्तिष्ठत्यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या तस्य वृक्षस्याश्वत्थनाम संपन्नम् । तस्मादश्वत्थसंभारेण तत्र निरूढमग्नेस्तेजः प्राप्नोति । द्वितीयं संभारं विधत्ते-

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.३) १९ दे॒वा वा ऊर्जा॒ व्य॑भजन्त । तत॑ उदु॒म्बर॒ उद॑तिष्ठत् । ऊर्ग्वा उ॑दु॒म्बरः॑ । यदौदुम्बरः॒ संभारो॒ भव॑ति । ऊर्ज॑मे॒वाव॑रुन्द्धे, इति । देवाः सर्वे कदाचिदेकत्रोपविश्यान्नरसं विभक्तवन्तस्तदा तस्मिन्स्थाने पतितादन्नरसादुदुम्बरवृक्ष उदतिष्ठत् । तस्मादन्नरसस्यैवोदुम्बरत्वात्तत्संभारेणान्नरसं प्राप्नोत्येव । अथ तृतीयं संभारं विधत्ते- तृ॒ती॒यस्या॑मि॒तो दि॒वि सोम॑ आसीत् । तं गाय॒त्र्यह॑रत् । तस्य॑ प॒र्णम॑च्छिद्यत । तत्प॒र्णोऽभवत् । तत्प॒र्णस्य॑ पर्ण॒त्वम् । (१०) । यस्य॑ प॒र्णम॒यः सं॒भारो भव॑ति । सो॒म॒पी॒थ॒मे॒वा॒व॑रुन्द्धे॒ इति । इतो भूलोकादारभ्य गणनायामन्तरिक्षमतिक्रम्य परतो वर्तमाना या द्यौस्तृतीया तस्यां सोमवल्ली स्थिता । तं च सोमं गायत्री देवता तत्रत्यैः सोमरक्षकैः सह युद्धं कृत्वा समाहरत् । अयं च वृत्तान्तः “कद्रूश्च वै सुपर्णी च” इत्यनुवाके प्रपञ्चितः। सहसा समानीयमानस्य तस्य सोमस्यैकं पर्णं छिन्नं सद्‍भूमौ पतित्वा पलाशवृक्षोऽभवत् । पर्णजन्यत्वात्तस्य वृक्षस्य पर्णनाम संपन्नम् । सोमजन्यस्य तस्य संभरणेन सोमपानमेव प्राप्नोति । पुनरपि तमेव संभारं प्रशंसति- दे॒वा वै ब्रह्म॑न्वदन्त । तत्प॒र्ण उपा॑शृणोत् । सु॒श्रवा॒ वै नाम॑ । यत्प॑र्ण॒मयः॒ संभारो॒ भव॑ति । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒स॒मे॒वाव॑रुन्द्धे, इति । देवाः कदाचिदेकान्ते पलाशवृक्षच्छायायामुपविश्य परस्मिन्ब्रह्मणि संवादं कृतवन्तः । तत्सर्वं समीपे स्थितः पलाशवृक्षोऽऽशृणोत् । शोभनं वस्तु श्रुतवानिति व्युत्पत्त्या सुश्रवा इति नाम संपन्नम् । तस्मात्परं ब्रह्म श्रुतवतो वृक्षस्य संभरणेन ब्रह्मवर्चसमेव प्राप्नोति । अथ चतुर्थं संभारं विधत्ते-

२० (१.१.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् प्र॒जाप॑तिर॒ग्निम॑सृजत । सोऽबिभे॒न्मा मा॑ धक्ष्यतीति॑ । त ँ श॒म्या॑ऽशमयत् (११) । तच्छ॒म्यै॑ शमित्त्वम् । तच्छमीम॒यः॑ सं॒भारो भ॒वति । शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय, इति । प्रजापतिरग्निं सृष्ट्वा मामयमग्निः परातीति भीतः शमीशाखया ज्वालामशमयत् । शमयत्यनेनेति व्युत्पत्या शमीति नाम संपन्नम् । अतस्तत्संभारः पूर्वं विद्यमानस्य दाहस्योपशान्त्यै, इतः परमदाहाय च संपद्यते । अथ पञ्चमं संभारं विधत्ते- अ॒ग्नेः सृ॒ष्टस्य॒ यतः॑ । वि॒क॑ङ्क॒तं॒ भा आ॑र्च्छत् । यद्वै क॑ङ्क॒तः सं॒भारो भव॑ति । भा ए॒वाव॑रुन्द्धे, इति । प्रजापतिना सृष्टोऽग्निस्त्वरया गच्छन्विकङ्कतवृक्षमपश्यत् । तदा तदीयं तेजो वृक्षं प्राप्नोत् । अतस्तत्संभारं सति भा एव दीप्तिमेवावरुन्धे । अथ षष्ठं संभारं विधत्ते- सह॑दयो॒ऽग्निराधे॑य॒ इत्या॑हुः । म॒रुतो॒ऽद्भि॑र॒ग्निम॑तमयन् । तस्य॑ ता॒न्तस्य॒ हृद॑य॒माच्छि॑न्दन् । साऽश॑निरभवत् । यद॒शनि॑हतस्य वृ॒क्षस्य॑ सं॒भारो॒ भव॑ति । सह॑दयमे॒वाग्निमाध॑त्ते (१२), इति । उ॒र्शा अ॑भवन्नभवद्वल्मीके॑श्राम्यदप्र॑थयद्वैतसै बीभत्स॒त इत्या॑हू रुन्द्धे पर्ण॒त्वम॑शमयदच्छिन्द ँ॒स्त्रीणि॑ च ॥ ३ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ मरुतः कदाचिदग्निना सह विरोधे सति तमग्निमद्भिरतमयन्ग्लानिं प्रापयन् । ततो निष्क्लिन्नस्याग्नेर्हृदयमाच्छिन्दन् । तस्य हृदयमशनिरूपेणोद्भूत् । तस्मादशनिहतस्य वृक्षस्य संभारेण सहृदयोऽग्निराहितो भवति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.४) २१ अथ चतुर्थोऽनुवाकः । तृतीये देवयजनदेशे प्रक्षेप्सव्याः संभारा उक्ताः । अथ चतुर्थे तैः संभारैर्युक्तेष्वायतनेषु वह्न्याधानमभिधीयते । यदुक्तं सूत्रकारेण- “प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धृत्य तस्मिन्नुदीचीनव ँश ँशरणं करोति तस्याग्रेण मध्यमं व ँ गार्हपत्यायतनं भवति । तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याऽऽहवनीयायतनमेकादशसु राजन्यस्य द्वादशसु वैश्यस्य चतुर्वि ँ शत्यामपरिमिते वा यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते ” इति । तत्रैकं पक्षं विधत्ते- द्वाद॑शसु॒ विक्र॑मेष्व॒ग्निमाद॑धीत । द्वाद॑श॒ मासा॑: सं॑वत्स॒रः । सं॑वत्स॒रादे॒वैन॑मव॒रुध्याऽऽध॑त्ते, इति । विक्रमः प्रक्रमः । स च द्विपदः । तथा चोक्तम्- “प्रक्रमो द्विपदस्त्रिपदो वा” इति । गार्हपत्याद्द्वादशसु विक्रमेषु समाप्तेष्वाहवनीयायतनं कृत्वा तत्राऽग्निमादध्यात् । संख्यासाम्येन मासद्वारा संवत्सरबलादेनमग्निमवरुध्याऽऽधानं कृतवान् । पक्षान्तरं विधत्ते- यद्द्वाद॑शसु॒ विक्र॑मेष्वाद॒धीत॑ । परी॑मित॒मव॑रुन्धीत । चक्षु॑र्निमि॒त आद॑धीत । इ॒यद्द्वाद॑शविक्रा॒मा ३ इति॑ । परि॑मितं चै॒वाप॑रिमितं॒ चार्व॑रुन्द्धे, इति । द्वादशसु विक्रमेष्वाधाने सति देशस्य पादेन परिमितत्वात्फलमपि परिमितमेव भवति । तस्माद्देशो न पादेन परिमातव्यः । किंतु चक्षुषा दृष्ट्वा प्रायेणैतावान्देशो द्वादशविक्रामः संभवतीति निश्चित्य तत्राऽऽद- धीत । एवं सति पादेन परिमितत्वाभावात्परिमितदोषोऽपि न भविष्यति। चक्षुषा परिमितत्वात्तदीयगुणश्च भविष्यति । चाक्षुषनिश्चयद्योतनार्था प्लुतिः । इममेव पक्षं पुनः प्रशंसति- अनृ॑तं॒ वै वा॒चा व॑दति । अनृ॑तं॒ मन॑सा ध्यायति (१) । चक्षु॒र्वे स॒त्यम् । अ॒द्रा॒गित्या॑ह । अदर्श॒मिति॑ । तत्स॒त्यम् । यश्चक्षु॑र्निमिते॒ऽग्निमाध॑त्ते । स॒त्य ए॒वैन॒माध॑त्ते, इति ।