तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

शर्क॑राभिदृ ँ हत् । शं वै नो॑ऽभूदिति॑ । तच्छर्क॑राणा शर्क॑रत्वम् । यद्व॑रा॒हवि॑हत ँ सं॒भारो॑ भव॑ति । अ॒स्यामे॒वाच्छ॑म्बट्कारम॒ग्निमार्ध॑त्ते । शर्क॑रा भवन्ति॒ धृत्यै॑ (७) । अथो॒ शंत्वार्य॒, इति॑ ।

इदमिदानीं दृश्यमानं गिरिनदीसमुद्रादिकं स्थावरं मनुष्यगवादिकं जंगमं च सृष्टेः पूर्वमीदृशं नाऽऽसीत् । किंतु सलिलरूपमासीत् । 'षलगत्तौ' औणादिक इलच् । इदं दृश्यमानं जगत्सटिलं कारणेन संगतमविभागापन्नम् । यद्वा “इमे वै लोकाः सरिरम्” इति श्रुतेः सरिरशब्देन लोका उच्यन्ते । रलयोरभेदात्सलिलरूपमासीत्तत्राप्याप एव न तु भूमिरूपम् । तदानीं प्रजापतिस्तेन सिसृक्षित- जगन्निमित्तेनाश्राम्यत् । पर्यालोचनरूपं तपोऽकुरुत । कथं नामेदं सर्वं जगद्भवेदिति विचार्य तस्य सलिलस्य मध्ये दीर्घनालाग्रेऽवस्थितमेकं पद्मपत्रमपश्यत् । तच्च दृष्ट्वा मनस्येवमतर्कयत् यस्मिन्नाधार इदं सनालं पद्मपत्रमधिश्रित्य तिष्ठति किंचिदधस्तादस्त्येवेति तर्कयित्वा च स प्रजापतिर्वराहो भूत्वा तदीयं रूपं च सम्यक्कृत्वा तस्य पद्मपत्रनालस्य समीपे जलमध्ये निमग्नोऽभूत् । मग्नश्चासावधस्ताद् भूमिं प्राप्तवान् । तस्या भूमेः सकाशात्कियतीमप्यार्द्रां मृदं स्वदंष्ट्रया पृथकृत्य सलिलस्योपर्यन्मज्जनं कृतवान् । तच्च मृद्रूपं तस्मिन्पुष्करपर्णे प्रसारितवान् । यस्मादियं मृत्तिका प्रथिता तस्मात्पृथिवीनाम संपन्नम् । ततः संतुष्ट इदं स्थावरजंगमाधारभूतं वस्त्वभूदित्युवाच । ततो भवतीति व्युत्पत्या भूमिनाम संपन्नम् । तामाद्रीं भूमिमनुलक्ष्य शोषयितुं चतस्रो दिशोऽप्यनुप्रजापतिसंकल्पाद्वायुः स (सं) प्रवृत्तः। शुष्यन्तीं तां भूमिं स प्रजापतिः शर्कराभिः क्षुद्रपाषाणैर्दृढीचकार । कृत्वा च नोऽस्माकं शं सुखमभूदित्युवाच । तस्मात्कारणाच्छं सुखं कृतमाभिरीति व्युत्पत्या शर्करेति नाम संपन्नम् । यस्माद्वराहेणाऽऽनीताया मृद ईदृशो महिमा तस्माद्वराहेण भूमौ विहतं खनितमस्यां मृत्स्वरूपं संभरणीयम् । तथा सत्यस्यां भूम्यामेव वैयर्थ्यं, यथा न भवति तथाऽग्निमाधत्ते । यस्माच्छर्कराभिर्भूमिर्दृढीकृता तस्मादत्रापि धृत्यै दाढर्याय शर्कराः प्रक्षेप्सव्याः । अथो अपि च शंत्याय सुखसिद्धये शर्कराः कार्याः ।

अथ सप्तमं संभारं विधत्ते- सरैता अ॒ग्निराधेय॒ इत्या॑हुः । आपो॒ वरु॑णस्य॒ पत्नय आसन् । ता अ॒ग्निर॒भ्य॑ध्यायत् । ताः सम॑भवन् । तस्य