तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.१) ५ कल्पः-“अप्रो॑क्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतो निरस्तौ षण्डामर्को सहामुनेति निरस्तः षण्ड इति वाऽ ध्वर्युर्द्वेष्यं मनसाः ध्यायन्निरस्तो मर्क इति प्रति प्रस्थाता ” इति । अत्र द्विवचनान्तो मन्त्रः शाखान्तरगतः । योऽयं षण्डाख्योऽसुरपुरोहितः सोऽयं यज्ञभूमेर्वेदेर्बहिर्निष्कासितः । यश्च मर्काख्योऽसुरपुरोहितः सोऽपि बहिर्निष्कासित इत्याभ्यां मन्त्राभ्यामुभाव- प्रोक्षितौ काष्ठशकलौ बहिर्निरस्यतः । अप॑नुत्तौ षण्डा॒मर्का॑व॒सहा॒मुना॑ । कल्पः-“तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्याम- धस्तात्पांसुनपध्वंसयत । अपनूत्तौ षण्डामर्को सहामुना” इति । अयं च मन्त्रोऽर्थक्रमानुसारेण शकलनिरसनमन्त्रात्प्रागेव द्रष्टव्यः । पात्रयोरधस्तनपांसुरूपेणावस्थितौ षण्डामर्कावसुरावमुनाऽस्मद्द्वेष्येण सहापनुत्तौ निराकृतौ । शु॒क्रस्य॑ स॒मिद॑सि । म॒न्थि॒नः स॒मिद॑सि । कल्पः-“प्रो॑क्षितावाधत्तः । शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युर्मन्थिनः समिदसीति प्रतिप्रस्थातेत्यप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्निरस्य प्रोक्षितौ शकलावन्यावाधत्तः” (इति) । हे शकल त्वं शुक्रग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि। तथा हे शकल त्वं मन्थिग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि । स प्र॑थ॒मः सं॒कृति॒र्विश्वकर्म॑ा । स प्र॑थ॒मो मि॒त्रो वरु॑णो अ॒ग्निः । स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑श्चकि॒त्वान् । तस्मा॒ इन्द्रा॑य सु॒तमाजु॑होमि (५) न॒य॒न्त्व॒पान ँसंध॑त्तं॒ तं मे॑ जिन्वतं॒ प्रा॒णं य॒ज्ञाय॑ धतं॒ मानु॑षीर॒ग्निर्दू॒- र्च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथम प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ कल्पः-“शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः-स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि” इति । इतरग्रहेषु होतृप्रयुक्तवषट्कारेणैव होमः । न त्वध्वर्योर्मन्त्रपाठोऽस्ति । इह त्वेनं मन्त्रं प्रतिनिगद्य होमः कर्तव्यः । स इन्द्रः प्रथमो देवानां मध्ये मुख्यः। संकृतिः