तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ११ यदु॒त्तरे॑ फल्गु॒नी । मुख॒त ए॒वं सं॑वत्स॒रस्या॒ग्निमा॒धाय॑ । वसी॑यान्भवति, इति । फाल्गुनमासे येयं पूर्णिमा तत्र प्राप्तं यत्पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं तद्युक्ता रात्रिः पूर्वसंवत्सरस्य समाप्तिस्थानीया । अतस्तत्राऽऽ दधानः संवत्सरस्य पृष्टितः पृष्ठभागेऽनुष्ठानाद्दरिद्रो भवति । उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे भाविसंवत्सरादित्वात्तन्नाऽऽदधानः संवत्सरप्रारम्भ एवाऽऽधायात्यन्त- धनिको भवति । पक्षान्तरं विधत्ते- अथो॒ खलु॑ । यदे॒वैनं॑ य॒ज्ञ 'उपनमे॑त् । अथाऽऽद॑धीत । सैवा॒स्यर्धि॑ : (९), इति । खल्वधित्सन्त फल्गु॒न्योर॑ग्निमाद॑धीतासन्नपततामृतूनां वैश्य- स्यु॒र्तुरुत्त॑रे फल्गु॒नी षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अन्येऽभिज्ञा एवमाहुः खलु यस्मिन्नेव काल एनं पुरुषं सोमयज्ञः प्राप्नुयात्सोमयागं करिष्याम्यहमिति बुद्धिरुदियात्तदानीमेवाऽऽदधीत । न तु नक्षत्रादिकं परीक्षितव्यम् । सैव सोमयागबुद्धिरेवास्य पुरुषस्य नक्षत्रादिकृत्स्नविहितकालसमृद्धिः । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-“सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन नक्षत्रम्” इति । अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य षष्ठपादं चिन्तितम्- आधानं किं प्रकृत्यर्थं वह्निमात्रेण वा युतम् । संस्कृताग्निप्रनाड्यैतत्पर्णवत्प्रकृतौ स्थितम् ॥ लौकिकाकारमात्रत्वे विफलत्वात्क्रतौ युतिः । पर्णस्याऽऽहवनीयादौ शास्त्रीयेऽस्तु स्वतन्त्रता ॥ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रना(णा)ड्या प्रकृतौ निविष्टं तथैवाग्निप्रना (णा)ड्या तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृतौ निविशत इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुह्वा आकारः । लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरत्निमात्रदैर्ध्यहंसमुखत्वावाग्विलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं