तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.५) २७ सामान्येन विहितं व्याहृतित्रयं पुनर्विशेषाकारेण विधत्ते - त्रि॒भि॒र॒क्षरै॒र्गा॑ह॑'पत्य॒माद॑धाति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वे॒वैनं॑ लो॒केषु॒ प्रति॑ष्ठित॒माध॑त्ते । सर्वैः॑ प॒ञ्चभि॑राहव॒नीय॑म् (२) । सु॒वर्गा॑य॒ वा ए॒ष लो॒काया॒ऽधीय॑ते । यदा॑हव॒नीयः॑ सु॒वर्ग॑ ए॒वास्मै॑ लो॒के, वाचः॑ स॒त्य ँस॑र्ठमा॒प्नोति॑, इति । भूर्भुव इत्येतानि त्रीण्यक्षराणि तैराधीयमानस्त्रित्वसाम्याल्लोकत्रये प्रतिष्ठितोऽग्निराहितो भवति । भूर्भुवः सुवरिति पञ्चाक्षराणि तैराधीयमानस्याऽऽहवनीयस्य स्वर्गाश्रयत्वात्स्वर्गे वाक्संबन्धि कृत्स्नं सत्यमस्मै प्राप्नोति । अथ त्रयं पञ्चकं च मिलित्वा प्रशंसति- त्रि॒भिर्गा॑र्हपत्य॒माद॑धाति । प॒ञ्चभि॑राहव॒नीय॑म् । अ॒ष्टौ संप॑द्यन्ते । अ॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री । गा॒य॒त्रोऽग्निः॑ । यावा॑ने॒वाग्निः॑ । तमाध॑त्ते (३), इति । अग्नेर्मुखजत्वेन गायत्रीसंबन्धित्वम् । यदुक्तं सूत्रकारेण-“गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वत्थमिध्ममादीपयति । सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयंते तमुद्यच्छति” इति । तदेतद्विधत्ते- प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । ता अ॑स्मात्सृ॒ष्टाः परा॑चीरायन् । ताभ्यो॒ ज्योति॒रुद॑गृह्णात् । तं ज्योतिः॒ पश्य॑न्तीः प्र॒जा अ॒भिस॒माव॑र्तन्त । उ॒परी॑वा॒ग्निमुद॑गृ॒हीया॒दुद्धर॑न् । ज्योति॑रेव॒ पश्य॑न्तीः प्र॒जा यज॑मानम॒भिस॒माव॑र्तन्ते, इति । प्रजापतिना सृष्टाः प्रजाः पराच्यः पुनरावृत्तिरहिता यदा गतास्तदा प्रजापतिस्ताभ्यो ज्योतिरुदगृह्णात् । अन्धकारे पलायमानानां प्रजानां दर्शनार्थं कंचिद्दीपमूर्ध्वं धृतवान् । ताश्च प्रजा ज्योतिर्दृष्ट्वा तं प्रजापतिमभिलक्ष्य समावृत्ताः । अतो गार्हपत्यादाहवनीयं प्रत्यग्निमुद्धरन्नूर्ध्वमेव गृह्णीयान्नतत्त्वधो धारयेत् । तेन सर्वाः प्रजा ज्योतिः पश्यन्त्यो यजमानं प्रत्यावर्तन्ते । यदुक्तं सूत्रकारेण-“प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति” इति । तदेतद्विधत्ते-