तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

३६ (१.१.६) तैत्तिरीयब्राह्मणम् तन्निर्वापे कंचिद्विशेषं विधत्ते- यदेक॑मे॒कमे॒तानि॑ ह॒वीꣳषि॒ निर्व॑पेत् (७) । यथा॑ त्रीण्या॑वप॑नानि पू॒रये॑त् । ता॒दृक्तत् । न प्र॒जन॑न॒मुच्छि॑- ॑षेत् । एकं॒ निरू॑प्य । उत्तरे॒ सम॑स्येत् । तृ॒तीय॑मे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छि॑ꣳ'षति प्र॒जन॑नाय । तं प्र॒जया॑ प॒शुभि॒रनुप्रजा॑यते । अथो॑ य॒ज्ञस्यै॒वैषाऽभि॑क्रा॒न्तिः, इति । एतानि त्रीणि पवमानहवींषि पृथक्पृथगेव निर्वपेदिति केषांचिन्मन्दानां पक्षः । तस्मिन् पक्षे यथा लोके त्रीणि बीजावापस्थानानि । क्षेत्राणि बीजैः पूरितानि भवन्ति तथा लोकत्रयस्यापि त्रिभिर्हविर्भिः पूरितत्वाद्यजमानस्य स्वातन्त्र्येण प्रजोत्पत्तिस्थानं किमपि नावशिष्येत । तस्मात्प्रथममेकं हविः पृथङ् निरूप्य द्वितीयतृतीये हविषी संभूय निर्वपेत् । तथा सति निर्वापद्वयेन लोकद्वयस्यैव पूरितत्वात्तृतीयो लोको यजमानस्य प्रजोत्पादनायावशेषितो भवति । ततस्तं लोकमनुयजमानः प्रजापशुसमृद्धो भवति । अपि च यत्तृतीयलोकावशेषणमेषा यज्ञस्यैवाभिक्रान्तिरभितो व्याप्तिः । प्रजापशुरूपस्य तत्फलस्य निष्पन्नत्वात् । यदुक्तं सूत्रकारेण-“प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति दक्षिणतो ब्रह्मा रथं रथचक्रं वा प्रवर्तयति यावच्चक्रं त्रिः परिवर्तते” इति । तदेतद्विधत्ते- रथ॑च॒क्रं प्र॒वर्त॑यति । म॒नु॒ष्य॒रथे॑नैव दे॑व॒रथं॒ प्रत्यव॑रोहति (८), इति । गार्हपत्यादाहवनीयं प्रत्यग्नेः प्रणयनकाले रथचक्रस्य प्रवर्तनम् । अनेन मनुष्यरथप्रवर्तनेन नीयमानांग्न्यर्थं देवरथ एव प्रवर्तितो भवति । अथ मीमांसामुखेन होमनिर्णयं करोति- ब्रह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । होत॒व्यम॒ग्नि॒हो॒त्रा३ न होत॒व्या३मिति । यद्यजुषा जुहुयात् । अय॑थापूर्व॒माहु॑तीजु (तीर्जु) हुयात् । यन्न जु॑हुयात् । अ॒ग्निः परा॑भवेत् । तूष्णीमे॒व होत॑व्यम् । यथा॑पूर्व॒माहु॑ती जु (तीर्जु) होति । नाग्निः परा॑भवति, इति ।