तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.२.१) ६७

बोध्यते धूमरहितज्वालायुक्तः क्रियत इति घृतनिर्णिग् । पावकः सर्वस्य शोधकः । सुयज्ञः शोभनज्योतिष्टोमादियज्ञहेतुः । अथ द्वितीयमाह- घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निर॒ग्निः । घृ॒तैः समि॑द्धो घृ॒तम॒स्यान॑न्नम् । घृ॒तपृ॒षो॒स्त्व॒ा सरि॑तो वहन्ति । घृ॒तं पिब॑न्त्सुय॒र्जा य॑क्षि दे॒वान्, इति । अयमग्निर्घृतप्रतीकः प्रतीकशब्दो मुखवाची "मुखं प्रतीकम्" इति वाजसनेयश्रुतेः । घृतं प्रतीकं मुखं यस्यासौ घृतप्रतीकः । तत्तदाहुतिषु घृतं पिबतीत्यर्थः । घृतमेव योनिर्ज्वालोत्पत्तिकारणं यस्येति घृतयोनिः । अत एव घृतैः समिद्ध सम्यक्प्रज्वलितः । अन्नमप्यस्य घृतमेव । हेऽग्ने घृतपृषो घृतबिन्दुयुक्ताः सरितस्त्वां वहन्ति । घृतवाहिनीषु नदीषु वायुना घृतबिन्दवस्तीरे प्रसरन्ति तादृशीषु नदीषु प्लवमानस्त्वं क्रीडस्वेत्यर्थः । तथाविधस्त्वमस्मद्दत्तं घृतं पिबन्सुयजाः शोभनेन यज्ञेन देवान्यक्षि पूजय । अत तृतीयमाह- आ॒यु॒र्दा अ॑ग्ने ह॒विषो॑ जुषा॒णः । घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि । घृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒गव्य॑म् । पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भिर॑क्षतादि॒मम् (११), इति । हेऽग्ने हविषो जुषाणो हवींषि सेवमानो घृतप्रतीको घृतयोनिः सन्नायुर्दा एधि, अस्माकमायुष्प्रदो भव । तथा मधु मधुरं चारुगव्यं रमणीयं गोसम्बन्धिरसं घृतं पीत्वेमं यजमानमभिरक्षतात्सर्वतो रक्ष । यथा पिता पुत्रं रक्षति तद्वत् । यदुक्तं ब्राह्मणे-"जगतीभिर्वैश्यस्य " इति, तत्र प्रथममाह- त्वाम॑ग्ने स॒मिधा॒नं यवि॑ष्ठ । दे॒वा दू॒तं च॑क्रिरे हव्य॒वाह॑म् । उ॒रु॒ज्रय॑सं घृ॒तयो॑नि॒माहु॑तम् । त्वे॒षं चक्षु॑र्दधिरे चोद॒यन्व॑ति, इति । हे यविष्ठ युवतमाग्ने समिध्यमानं सम्यक्प्रकाशमानं त्वां देवाः सर्वे हव्यवाहं हविषां वोढारं दूतं चक्रिरे । अत एवान्यत्राऽऽम्नातम्-"अग्निर्देवानां दूत आसीत्" इति । उरुज्रयसमुरूणि