तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

६८ (१.२.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् ज्रयांसि वैरिणामभिभवनानि यस्यासावुरुज्रयास्तादृशं घृतयोनिं घृतेनोत्पन्नज्वालमाहुतमाहुतिभिराराधितं त्वेषं दीप्यमानं त्वां चोदयन्वति विधायकवाक्ययुक्ते कर्मणि चक्षुर्दधिरे चक्षुः स्थानीयं कृतवन्तो देवाः । यथा लोके चक्षुषा रूपं स्पष्टं प्रकाश्यते तथा त्वया विधिवाक्योक्तानि कर्माणि संपाद्यन्त इत्यर्थः । अथ द्वितीयमाह- त्वाम॑ग्ने प्र॒दिव॒ आहु॑तं घृ॒तेन॑ सु॒म्नायवः॑ सु॒ष॒मिधा॒ समी॑धिरे । स वा॑वृधा॒न ओष॑धीभिरु॒क्षितः॑ । उ॒रु ज्रयां॑सि॒ पार्थि॑वा॒ विति॑ष्ठसे, इति । सुम्नं सुखमात्मन इच्छतीति सुम्नायव ऋत्विजस्ते प्रदिवे प्रकृष्टस्वर्गार्थं यद्वा प्रदिवः प्रकृष्टस्वर्गान्निमित्तभूतात् । हेऽग्ने त्वां घृतेनाऽऽहुतं सर्वत आराधितं सुषमिधा शोभनया समिधा समीधिरे सम्यगुद्दीपितवन्तः । स त्वमोषधीभिरोषध्युपलक्षिताभिर्वावृधानोऽयं वर्धमान उक्षितो घृतेनसिक्तः । पार्थिवा पार्थिवानि ज्रयांसि बाधकान्युरु वितिष्ठसेऽत्यन्तविशिष्टानि स्थापय । अथ तृतीयमाह - घृ॒तप्र॑तीकं च॒ ऋ॒तस्य॑ धू॒र्षदम्॑ । अ॒ग्निं मि॒त्रं न संमि॑धा॒न ऋ॑ञ्जते (१२) । इन्धा॑नो अ॒क्रो वि॒दथे॑षु दीद्य॑त् । शु॒क्रव॑र्णामु॒दु॑ नो यँसते॒ धिय॑म्, इति । हे ऋत्विग्यजमाना युष्मत्संबन्धिन ऋतस्य यज्ञस्य धूर्षदं धुरि सीदन्तं निर्वाहकमित्यर्थः । तादृशं घृतप्रतीकमग्निं समिधानो दीपयन्नयमध्वर्युर्मित्रं न मित्रमिव ऋञ्जतेऽलं करोति । इन्धानः स्वयं दीप्यमानोऽक्रः केनापिनाऽऽक्रान्तोऽयमग्निर्विदथेषु दीद्यदस्मान्प्रकाश- यन्नोऽस्मदीयां शुक्रवर्णी निर्मलरूपां धियं प्रज्ञामुदयंसतेऽत्यन्त- मुद्यच्छतेऽभिवर्धयतीत्यर्थः । प्र॒जा अ॑ग्ने॒ संवा॑सय । आशा॑श्च प॒शुभिः॑ स॒ह । राष्ट्रा॒ण्य॒स्मा आधै॑हि । यान्यासं॑न्त्सवि॒तुः स॒वे । कल्पः-“प्रजा अग्ने संवासयाऽऽशाश्च पशुभिः सह राष्ट्राण्यस्या आधेहि यान्यासन्सवितुः सव इत्युत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्माषमजं