तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला ९५ एवेत्याह—तदपेक्षयेति । रूपरसजनकविजातीयतेजःसंयोगापेक्षया गन्धजनकः, स्पर्शजनकश्च विजातीय एव तेजःसंयोग इत्याह — एवं गन्धजनकोऽपीति, एवं स्पर्शजनकोऽपीति चेति । एवं प्रकारेणेति । स्पष्टोऽस्यार्थः । उदाहरति—यथेति । तृणपुञ्जनिक्षिप्ते, धान्याद्यन्नेषु च निक्षिप्ते, आम्रादौ फले । उष्मनामकविलक्षणतेजःसंयोगात्, पूर्वरूपनाशेन अर्थात् आम्रे यत् पूर्वं हरितरूपमभूत् तस्य नाशेनेत्यर्थः, रूपान्तरस्य पीतादेरुत्पत्तिर्भवति, किन्तु रसस्तु स एवाम्लस्तिष्ठति । एतस्यैतदेव कारणं यदाम्रे एतादृशस्तेजः- संयोगो जातो येन केवलं रूपमेव परिवर्तितम्, रसस्तु अम्ल एव स्थितः । केवल- रसजनकं विलक्षणं तेजःसंयोगमुदाहरति —क्वचिदिति । रसपरावृत्तिः रसपरि- वर्तनम् । रूपं तु हरितमेव तिष्ठतीत्याशयः । एतदेवोपपादयति —विजातीय इति । निष्कर्षं ब्रूते—तस्मादिति । उक्तमनुभवं गन्धेऽपि विज्ञापयति—एवं गन्धजनक इति । रूपरस- योरिति । अपरावृत्तावपि —हरिताम्लौ एव रूपरसौ तिष्ठत इत्यर्थः । केवलो गन्ध एव सुरभिर्जायते । अत्रापि रूपादिजनकतेजःसंयोगापेक्षया विलक्षण एवायं गन्धजनकस्तेजःसंयोग इति तात्पर्यार्थम् । एतदेव स्पर्शेऽपि बोधयति—एवं स्पर्श- जनक इति । उपपादयति — पाकवशादिति । उपसंहरति—तस्मादिति । विलक्षणविलक्षणपाकस्यैवायं महिमा यत् समानेभ्यः परमाणुभ्यो जातान्यपि द्रव्याणि घट, पट, वृक्ष, पशु, मनुष्यादिनानारूपेणानुभूयन्ते इत्याह-अतएवेति । यथाकार्यं विलक्षणपाकस्वीकारादेवेत्यर्थः । पाकवशाद् विजातीयद्रव्यान्तरोत्पत्ति- मप्युदाहरति —यथेति । गोभिर्भुक्तानां खादितानां तृणानाम् । आपरमाण्वन्त- भङ्ग इति । न्यायमते परमाणूनां नित्यत्वात् तेषां नाशरूपभङ्गासंभवात्, तान् न्या.बो. विहाय द्व्यणुकपर्यन्तनाशे इत्यर्थः । तृणारम्भका ये परमाणवस्तेषु विजातीयतेजः- पृ. १६. संयोगात् पूर्वरूपादिश्चतुष्टयस्य तृणेषु ये हरितरूपादिविलक्षणरूपरसगन्धस्पर्शास्ते- षामित्यर्थः । तदनन्तरम् पूर्वरूपादिनाशानन्तरम् । दुग्धे यादृशं रूपं भवति, रसो भवति, गन्धो भवति, स्पर्शो भवति, तादृशरूपरसगन्धस्पर्शजनका विलक्षण- तेजःसंयोगाः जायन्ते, उत्पद्यन्ते इत्यर्थः । तदुत्तरं—दुग्धे यादृशं रूपादिकं भवति, तादृशरूपादिजनकविलक्षणतेजःसंयोगोत्पत्त्यनन्तरमित्यर्थः । तैरेव विलक्षणतेजः- संयोगैरेव । तादृशरूपरसादयः—दुग्धे यादृशा भवन्ति तादृशा इत्यर्थ । तादृश- रूपरसगन्धस्पर्शविशिष्टा ये दुग्धपरमाणवस्तैर्दुग्धद्व्यणुकमारभ्यते —उत्पाद्यते इत्यर्थः ! ततस्त्र्यणुकं ततो महादुग्धारम्भका अवयवाः उत्पद्यन्ते, ततो महादुग्धो- त्पत्तिर्भवतीति भावः । एवं रीत्यैव पाकमहिम्ना दुग्धस्य रूपादिनाशानन्तरं दध्युत्पाद्यते