तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

एवंचात्रापि रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता यदा रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिता स्यात् तदैवैतज्ज्ञानं यथार्थं स्यात् । अत्र तु रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता रजतत्ववन्निष्ठविशेषे- ष्यातानिरूपिता विद्यते । तस्मात् रङ्गरजतयोः स्थाने इमे रजतरङ्गे इति समूहा- लम्बनज्ञानस्य न याथार्थ्यापत्तिः, रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितरजतत्वनिष्ठ- प्रकारताशालित्वस्य, रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितरङ्गत्वनिष्ठप्रकारताशालि- त्वस्य च निष्कृष्टलक्षणलब्धस्य प्रकृतसमूहालम्बनभ्रमेऽभावादिति । न्या.बो. एतदेव सर्वमाह बोधिनीकारः - तज्ज्ञानस्येति । उक्तसमूहालम्बनभ्रमस्ये- पृ.२३.त्यर्थः । रङ्गांशे रजतत्वावगाहित्वेन रजतत्वप्रकारताया रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यता- निरूपितत्वेऽपि रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावात् इति, रजतांशे रङ्गत्ववावगाहित्वेन रङ्गत्वप्रकारताया रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूतितत्वेऽपि रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावादिति च रीत्यान्वयः । अत्रत्या सर्वापि रीतिः पूर्ण स्मरणीया यथाऽग्रे अयथार्थानुभवलक्षणव्याख्या न कठिना प्रतीयेत, परं सरला सती मनोमोदमुत्पादयेदिति । समूहालम्बनज्ञानस्य स्वरूपमाह— नानेति । उदाहरणन्तूक्तमेवेति । अयथार्थानुभवलक्षणं व्याख्यातुमारभते-अयथार्थानुभवं लक्षयतीति । मूले तदभाववतीति । अत्रापि लक्षणे तत्पदेन प्रकारीभूतो ( विशेषणीभूतः ) धर्मो धर्त्तव्यः । सप्तम्याश्च विशेष्यत्वमर्थो ज्ञेयः । तथा च पूर्वररीत्या तदभाववान् विशेष्यो यत्र ज्ञाने तत् तदभाववद्विशेष्यकं ज्ञानम्, एवं तत् प्रकारो यत्र ज्ञाने तत् तत्प्रकारकमित्युच्यते । तथा च तदभाववद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकानुभवत्वम् अयथार्थानुभवस्य लक्षणम् । यथा पुरोविद्यमानायां स्वच्छतरायां शुक्तौ 'इदं रजत'मिति ज्ञानमयथार्थम् । यतो रजतं नास्ति किन्तु शुक्तिमेव रजतं जानाति । शुक्तौ शुक्तित्वमनवगाह्य रजतत्वमेवावगाहते इति तात्पर्यम् । अत्र ज्ञाने रजतत्वं प्रकारो विद्यते, शुक्तिश्च विशेष्यभूताऽस्ति । सा प्रकारीभूतरजतत्वधर्मवती नास्ति किन्तु रजतत्वाभाववती विद्यते । तथा च रजतत्वाभाववद्विशेष्यकत्वे सति रजतत्वप्रकारकत्वस्योक्तज्ञाने सत्त्वात् तज्ज्ञानमयथार्थम् । अतिप्रसङ्गवारणाय पूर्वरीत्याऽत्रापि तदभाववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिततन्निष्ठप्रकारताशालित्व ( शालि- ज्ञानत्वं ) निष्कृष्टलक्षणं करणीयम् इत्याह-अत्रापीति । निष्कर्षाभावे योऽति- प्रसङ्गस्तमाह - अन्यथेति । अयं भावः यत्र क्रमेण रङ्गरजते स्थापिते स्तः, तत्र च तेनैव क्रमेण "इमे रङ्गरजते, इति समूहालम्बनं ज्ञानं जायते, तज्ज्ञानं यथार्थमस्ति किन्तु निष्कृष्ट- लक्षणाभावे यथाश्रुतस्य मूलोक्तस्यायथार्थानुभवलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिः । यतो हि अत्र रङ्गत्वरजतत्वे प्रकारौ स्तः, रङ्गरजते च द्वे विशेष्ये स्तः । रङ्गरूपं