तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

[१०६] तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः

जन्यभावत्वावच्छिन्नजन्यभावनिष्ठकार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नकारण- ताया द्रव्ये एव सत्त्वादित्यर्थः । सामान्यादीनां नित्यतया तेषु कारणापेक्षैव नास्तीत्यत आह—द्रव्यगुणकर्मसु त्रिष्विति । गुणकर्माणि प्रति द्रव्यमेव समवायिकारणं द्रव्यं प्रति तु कपालादिरूपा द्रव्यावयवा एव समवायिकारण- म इत्याह—द्रव्येत्विति । पटरूपात्मकगुणं प्रति पटात्मकं द्रव्यं समवायिकारण- मित्यदाहृतं, तदेव प्रकटयति—गुणादावपीति । असमवायिकारणलक्षणं व्याख्यातुमाह—असमवायिकारणं लक्षयतीति । स्वरूपप्रदर्शनपुरःसरं तस्य द्वैविध्यमाह—कार्येणेत्यादिना । कार्येण पटादिना सहैकस्मिन्नर्थे तन्त्वादौ समवेतं सत्—समवायसम्बन्धेन सम्बद्धं सत् यत् कारणं तदेकमसमवायिकारणं भवति । यत्र कार्यं समवायसम्बन्धेन भवेत् तत्रैव समवाय- सम्बन्धेन यत् कारणं तिष्ठेत् तत्त प्रथममित्यर्थः । एवं यत् कारणेन—स्वकार्य- समवायिकारणेनेत्यर्थः, सह एकस्मिन्नर्थे तन्त्वादौ समवेतं सत्—समवायसम्बन्धेन सम्बद्धं सत् कारणं भवति तद्द्वितीयमसमवायिकारणमित्यर्थः । न्या.बो. प्रथमलक्षणानुसारेण प्रथमसमवायिकारणं सामान्यतः प्रदर्शयति–जन्यति । पृ.२६. यावन्ति जन्यद्रव्याणि, तेषु अवयवसंयोग एवासमवायिकारणम् । यतो हि जन्यद्रव्यं घटादिरूपकार्यं समवायसम्बन्धेन कपालादौ तिष्ठति तत्रैव च कपाल- द्वयसंयोगः समवायेन तिष्ठति, गुणगुणिनोः समवायात् । तस्मात् सर्वत्र जन्यद्रव्यं प्रत्यवयवसंयोगः असमवायिकारणं भवतीति सिद्धम् । यत्र सामान्ययोः कार्यकारण- भावस्तत्र विशेषयोरपि भवतीति सिद्धान्तात् मूलकृता प्रदर्शितं विशेषोदाहरणं स्पष्टयितुमाह–पटात्मकार्ये इति । स्पष्टार्थः । मूलकृता लक्षितस्य स्वयं व्याख्यातस्य च द्वितीयासमवायिकारणस्य मूलकृतप्रदर्शितमुदाहरणं स्पष्टयितुमाह– द्वितीयमिति । अयमाशयः — यत् कारणं स्वकार्यसमवायिकारणेन सह एकस्मिन्नर्थे समवायेन सम्बद्धं सत् कारणं भवति, तदसमवायिकारणं भवति । यथा पटरूपं प्रति तन्तुरूपमसमवायिकारणम् । यादृशं हि तन्तूनां रूपं भवति, तादृशमेव पटस्यापि रूपं भवतीति सर्वविदितम् । तत्र स्वं — तन्तुरूपं, तस्य कार्यं पटरूपम्, तस्य समवायिकारणं पट इति समवायिकारणव्याख्याने प्रतिपादितम् । तथा च तन्तुरूपकार्यपटरूपसमवायिकारणीभूतः पटः समवायसम्बन्धेन तन्तुषु तिष्ठति, अत्रैव च तन्तुरूपमपि समवायसम्बन्धेन तिष्ठतीति पटरूपं प्रति तन्तुरूप- मसमवायिकारणम् । एवमेव घटरूपं प्रति कपालरूपमसमवायिकारणम् । यतो हि कपालरूपस्य यत्कार्यं घटरूपं, तस्य यत् समवायिकारणं घटः, स समवायेन कपालयोस्तिष्ठति तत्रैव समवायेन कपालरूपस्यापि सत्त्वादिति भावः । समन्वय- प्रकारमेवाह--कारणेन सहेति । स्पष्टोऽर्थः ।