तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १३५

वच्छेदेन । अत्र कालोऽधिकरणं, घटत्वमाधेयम्, घटोऽवच्छेदकः । तथा च घटत्व- निष्ठं कालनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयतासामान्यं घटावच्छिन्नमस्ति, अतो घटत्वं घटश्च परस्परमयुतसिद्धौ भवत इति भावः । अत्यन्ताभावं व्याख्यातुमाह-अत्यन्ताभावमिति । परिष्कृतं तल्लक्षण- माह - प्रागभावेत्यादि । प्रत्येकपदव्यावृत्तिमाह - ध्वंसेति । ध्वंसे अति- व्याप्तिवारणाय प्रागभावाप्रतियोगित्वे सतीति, प्रागभावेऽतिव्याप्तिवारणाय ध्वंसाप्रतियोगित्वे सतीति, अन्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणायान्योन्याभावभिन्नत्वे सतीति पदान्युक्तानि । आकाशेऽतिव्याप्तिवारणायाभावत्वमित्युक्तम् । त्रैकालिकेति पदमपसार्य मूललक्षणमेव किञ्चित् परिष्कृत्याङ्गीकरोति - वस्तुतस्त्विति । न्याय.बो. ध्वंसप्रागभावयोरतिव्याप्त्यभावं प्रदर्शयति-ध्वंसप्रागभावयोश्चेति । ननु पृ.७८. तर्हि मूलोक्तत्रैकालिकेतिपदस्य का गतिरत आह- स्वरूपाख्यानमेवेति । स्वरूपकथनमात्रमित्यर्थः । अन्योन्याभावं निरूपयतीति । अभावत्रयवारणाय विशेषणम् = तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वरूपविशेषणमित्यर्थः । ननु तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावगाहिज्ञानविषयत्वमन्योन्याभावत्वं स्यात्, न तु तादात्म्यसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्वमन्योन्याभावत्वमिति शङ्कायामाह-घटाभाववन्ने- तीति । तथा च तादृशप्रतीतिविषयत्वस्य घटादौ सत्त्वात् तत्रातिव्याप्तिवारणा- यैव 'प्रतियोगिताक' इति विशेष्यदलमित्यर्थः । उक्तप्रतियोगितानिरूपकोऽन्योन्या- भाव एव भवति न तु घटादिरिति तु सारः । ननु तर्कसङ्ग्रहग्रन्थमूले द्रव्यगुणादयः सप्तैव पदार्था निरूपिताः सादृश्या- दयो न्यायसूत्रोक्तप्रमाणादयश्च पदार्थास्तु न निरूपिताः, अतो न्यूनतेत्याशङ्कां 'सर्वेषामि'ति मूलव्याख्यानायावतारयति - नन्विति । न्यायसूत्रोक्तषोडशपदार्थान् न्याय.बो. सूत्रोपन्यासेन ज्ञापयति-प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनेत्यादि । पृ.८०. एतेषां कथं सप्तस्वान्तर्भाव इति चेत्, इत्थम्-प्रमाणानि चत्वारि प्रत्यक्षा- नुमानोपमानशब्दाः । तेषु प्रत्यक्षं प्रमाणमिन्द्रियात्मकम्, इन्द्रियाणां च घ्राणरसन- चक्षुःत्वक्श्रोत्राणां क्रमेण पृथिवीजलतेजोवाय्वाकाशात्मकद्रव्येष्वन्तर्भावः । मनो- रूपेन्द्रियस्यापि द्रव्ये अन्तर्भावः । व्याप्तिज्ञानसादृश्यज्ञानपदज्ञानानाम् अनुमानोप- मानशब्दप्रमाणभूतानां गुणेऽन्तर्भावः । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रेत्यभावफल- दुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् । एतेषु इन्द्रियाणामन्तर्भावस्तु द्रव्ये कथित एव । आत्मनो द्रव्ये, शरीरस्य द्रव्ये, गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानामर्थपदवाच्यानां गुणे, बुद्धेर्गुणे, वाग्बुद्धिशरीरारम्भरूपायाः प्रवृत्तेः यत्नरूपतया गुणे, रागद्वेषमोहरूपदोषाणां क्रमेणेच्छाद्वेषमिथ्याज्ञानस्वरूपाणां गुणे, प्रेत्य = मृत्वा भावो = जननमिति व्युत्पत्त्या मरणोत्तरजन्मैव प्रेत्यभावः, तत्र चरमप्राणशरीरसंयोगध्वंसो मरणम्,