तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

सत्त्वात् मुखे चन्द्रसादृश्यमस्तीति । तथा चात्र सादृश्यमाह्लादकत्वम् । आह्ला- दश्च सुखविशेषः । तज्जनकत्वमाह्लादकत्वम् । जनकत्वञ्चाव्यवहितप्राक्क्षणा- वच्छेदेन वृत्तित्वम् । वृत्तित्वस्य च स्वरूपसम्बन्धात्मकतया मुखाद्यात्मकत्वमेवेति । क्वचिच्च सादृश्यं गवाद्यात्मकमेवेति तस्य नातिरिक्तपदार्थत्वमिति भावः । ग्रन्थान्तोक्तस्य काणादन्यायमतयोरिति श्लोकस्यान्यवबोधमाह - काणा- दन्यायाभिन्नेति । काणादन्यायाभिन्नं यन्मतद्वयं तद्विषयिणी या बालसम- वेताऽभिन्ना व्युत्पत्तिः, तादृशव्युत्पत्तिप्रयोजिका या अन्नम्भट्टविद्वन्निष्ठा भूतकालिकी कृतिः, तादृशकृतिविषयाभिन्नः तर्कसंग्रहाख्यो ग्रन्थ इत्यर्थः । न्या.बो. हे कृष्ण ! सच्चिदानन्दघन परमात्मन् ! (तव) लम्बनः त्वदाधाराः गाः- पृ.८१. मम सान्तःकरणानि इन्द्रियाणि अव = पाहि सदा तव चरणारविन्दलग्नानि कुरु इति धिया, पूषा इव पूषा अर्थात् भगवान् भास्कर इव जगति सकलार्थ- प्रकाशकः न्यायशास्त्रव्याख्यानेन सर्वव्युत्पित्सुभ्यः सकलपदार्थसार्थप्रबोधको गोवर्धनस्तं परमात्मानमभ्यर्चन् अस्ति । काभिः सामग्रीभिरभ्यर्चनां करोतीत्याह- विपुलाभीरसभाजनेत्यादि । रसानां भाजनेन सर्वरसशिरोमणिना भक्ति- रसेन (पूरिततया) जिताः विबुधेन्द्राणामपि महापण्डितानामपि स्तवाः याभि- स्तादृशीभिः विपुलाभिरभिरचनाभिः वाग्विलासैरभ्यर्चन्नस्तीति भावः । इति न्यायवेदान्तसांख्ययोगाचार्य श्रीकेदारनाथत्रिपाठिप्रणीतायां तर्कसङ्ग्रहन्यायबोधिनीव्याख्यानां कलायाम् अवशिष्टपरिच्छेदः समाप्तः । सारण्यमण्डले पुण्ये ग्रामे विष्णुपुराभिधे । जंनिस्त्रिपाठिनो लब्ध्वा रामादेयो विहारिणः ॥ न्यायव्याकरणे श्रीमत्सूर्यनारायणाद् गुरोः । वेदान्तं विश्रुताच्छ्रीमद्धरिहरकृपालुतः— श्रुत्वा वादविदग्रणीः स विदितः केदारनाथः कृती, मोहान्तप्रवर गिरिं हरिहरं संश्रित्य सर्वात्मना । अङ्गाङ्गाङ्कविधौ व्यधत्त विशदां व्याख्यां कलानामिकाम् । नव्यन्यायनयप्रवेशमनसां शीघ्रावबोधप्रदाम् ॥ —:०:—