भारतकोश
तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi

अन्नम्भट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished199 पृष्ठ

पृष्ठ 168, कुल 199 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 168

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १५१ शब्दस्य किं लक्षणं, कतिधा च सः ?— श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः । आकाशमात्रवृत्तिः । स द्विविधः- ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च । तत्र ध्वन्यात्मको भेर्यादौ । वर्णात्मकः संस्कृतभाषादिरूपः । बुद्धेः किं लक्षणं, कतिधा च सा ?— सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो बुद्धिर्ज्ञानम् । सा द्विविधा—स्मृतिरनुभवश्च । स्मृतेः किं लक्षणम् ? संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । पदकृत्यम् श्रोत्रेति । शब्दत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादिवारणाय श्रोत्रग्राह्य इति । १वस्तुतस्तु श्रोत्रोत्पन्नशब्दस्यैव श्रोत्रग्राह्यत्वेन तद्भिन्नेऽव्याप्तिवारणाय श्रोत्रग्राह्यजातिमत्त्वे तात्पर्याद् गुणपदमनुपादेयमेव । बुद्धिलक्षणमाह—सर्वेति । सर्वे ये व्यवहारा आहारविहारादयस्तेषां हेतुर्बुद्धिरित्यर्थः । २रूपादिवारणाय सर्वव्यवहारेति । कालादिवारणाया- साधारण्येत्यपि देयम् । संस्कारेति । ३संस्कारध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानमिति । अनुभवेऽति- व्याप्तिवारणाय संस्कारजन्यमिति । तथापि प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिवारणाय हिन्दी १. वीचीतरङ्गन्यायसे श्रोत्रमें उत्पन्न हुआ शब्द ही श्रोत्रद्वारा गृहीत होता है । अतः अन्य शब्दोंमें अव्याप्तिवारणके लिये श्रोत्रग्राह्यजातिमत्त्वका उल्लेख करना पड़ेगा । ऐसी स्थितिमें गुणपद देनेकी आवश्यकता नहीं है; क्योंकि शब्दत्वमें श्रोत्र- ग्राह्य जातिमत्त्व नहीं होनेसे उसमें अतिव्याप्तिका प्रसङ्ग ही नहीं है । कारण, श्रोत्र- ग्राह्य जाति शब्दत्व है, वह शब्दत्वमें नहीं रहती, किन्तु शब्द ही में रहती है । इसलिये शब्दमें लक्षणका समन्वय होगा और शब्दत्वमें अतिव्याप्तिका प्रसङ्ग नहीं होगा । अतः गुणपद अनावश्यक है । २. "दण्डादि" ऐसा पाठ समुचित नहीं है, क्योंकि गुण पदसे ही दण्डका वारण हो जायगा अतः इसके लिये 'सर्वव्यवहार" इस विशेषणकी सार्थकता दिखाना असंगत होगा । इस लिये पूर्ववत् "रूपादिवारणाय" यही पाठ समुचित है । ३. यहाँ स्वध्वंसके प्रति वस्तु भी स्वयं कारण होती है । इस नियमके अनुसार संस्कारध्वंस भी संस्कारजन्य हुआ । अतः स्मृतिलक्षणमें ज्ञानपद न देनेपर संस्कार- ध्वंसमें अतिव्याप्ति हो जायगी । केवल "ज्ञानं स्मृतिः" लक्षण करने पर अनुभवात्मक