भारतकोश
तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi

अन्नम्भट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished199 पृष्ठ

पृष्ठ 190, कुल 199 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 190

अथ शब्दपरिच्छेदः शब्दप्रमाणस्य किं स्वरूपम् ?— आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमूहः, यथा-गामानयेति । शक्तं पदम् । अस्मात्पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरसङ्केतः शक्तिः । पदकृत्यम् अवसरसङ्गतिमाभप्रेत्योपमानान्तरं शब्दं निरूपयति—आप्तेति । शब्द इति । शब्दप्रमाणमित्यर्थः । भ्रान्तविप्रलम्भकयोर्वाक्यस्य शब्दप्रमाणत्व- वारणाय आप्तेति । ननु कोऽयमाप्त इत्यत आह—आप्तस्त्विति । यथार्थ- वक्ता = यथाभूताबाधितार्थोपदेष्टा । वाक्यं लक्षयति—वाक्यमिति । घटादि- समूहवारणाय पदेति । शक्तमिति । निरूपक^१तासम्बन्धेन शक्तिविशिष्ट- मित्यर्थः । अस्मादिति । घटपदाद्घटरूपोऽर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छैव शक्ति- रित्यर्थः । ^२अर्थस्मृत्यनुकूलपदार्थसम्बन्धत्वं तल्लक्षणम् । शक्तिरिव लक्षणापि पदवृत्तिः । अथ केयं लक्षणा ? शक्यसम्बन्धो लक्षणा । सा च त्रिधा— ^३जहत्-अजहत्-जहदजहद्भेदात् । वर्तते च गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापद- हिन्दी १. “अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्यः” इस सङ्केतके अनुसार ईश्वरेच्छानिरूपित- पदजन्यबोधविषयतारूपा शक्ति स्वरूपसम्बन्धसे अर्थमें रहती है, किन्तु वही शक्ति (उक्त विषयता) परम्पराया निरूपकतासम्बन्धसे पदमें रहती है। इसी अभिप्रायसे “शक्तम्” का अर्थ निरूपकतासम्बन्धसे ‘शक्तिविशिष्टम्’ ऐसा किया । २. शाब्दबोधमें उपयोगी पदार्थस्मृति होती है और पदार्थस्मृतिके अनुकूल जो पद और अर्थका सम्बन्ध है, वही शक्ति और लक्षणारूप पदवृत्ति है । क्योंकि शक्तिके समान लक्षणा भी पदवृत्ति है। ३. जहल्लक्षणाका उदाहरण-“गङ्गायां घोषः” है। क्योंकि यहाँ पूर्णरूपसे शक्यार्थ-प्रवाहका परित्याग हो जाता है और तीरका बोध होता है । अजहल्लक्षणाका उदाहरण है—“छत्राणि यान्ति”। क्योंकि छत्रशब्दसे छत्रसहित छत्रधारी व्यक्तियोंका बोध होता है । जहदजहल्लक्षणाका उदाहरण है—“सोऽयमश्वः”। यहाँ “सः” पदका शक्यार्थ है—तद्देशवृत्तित्वविशिष्ट अश्वव्यक्ति । इसमें तद्देशवृत्तित्वांशका परित्याग कर तथा व्यक्त्यंशका अपरित्योग कर एतद्देशवृत्ति अश्वका बोध होता है । “तत्त्वमसि” यह यह महावाक्य भी इसका उदाहरण है ।