तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१७४ तर्कसंग्रहः [ शब्दपरिच्छेदः वाक्यार्थज्ञाने के हेतवः ?— आकाङ्क्षा योग्यता सन्निधिश्च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः । पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकाङ्क्षा । अर्थाबाधो योग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं सन्निधिः । तथा च आकाङ्क्षादिरहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा-गौरश्वः पुरुषो पदकृत्यम् शक्यप्रवाहसम्बन्धस्तीरे । लक्षणाबीजं च तात्पर्यानुपपत्तिः । अतएव प्रवाहे घोषतात्पर्यानुपपत्तेस्तीरे लक्षणा सेत्स्यति । छत्राणि यान्तीत्यादौ द्वितीया । सोऽयमश्व इत्यादौ तृतीया । १असम्भववारणाय पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तेति । पुनरसम्भववारणाय पदान्तरेति । अर्थेति । २आकाङ्क्षावारणाय अर्थेति । पदानामिति । असहो- च्चारितेष्वतिव्याप्तिवारणाय अविलम्बेनेति । ३आकाङ्क्षावारणाय पदाना- मिति । आकाङ्क्षादिशून्यवाक्यस्यात्र प्रमाणत्वं निषेधति—तथा चेति । आकाङ्क्षादिकं शाब्दहेतुरित्युक्ते चेत्यर्थः । अनाकाङ्क्षायुदाहरणं दर्शयति—यथेति । हिन्दी १. एक पदद्वारा दूसरे पदके अभावके कारण अन्वयबोध न करा सकना आकाङ्क्षा है । जैसे, 'गोः' पद 'गच्छति'-पदके बिना तथा 'गच्छति' पद 'गोः' पदके बिना शाब्दबोध नहीं कराता है, अतः इन दोनोंमें परस्पर आकाङ्क्षा है । आकाङ्क्षाके लक्षणमें “पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्त” यह अंश न दिया जाय तो लक्षणका असंभव हो जायगा । क्योंकि पदान्तरका सहयोग पाकर सभी पद अन्वयके अनुभावक ही होते हैं अननुभावक नहीं होते । अतः उक्त अंश देना आवश्यक है । एवं व्यतिरेकप्रयुक्त.... इत्यादि कहा जाय किन्तु “पदान्तर” यह अंश न दिया जाय तो भी असंभव-दोष होगा । क्योंकि पदान्तरका सहयोग रहनेपर भी किसी न किसी वस्तुका व्यतिरेक रहता ही है, ऐसी स्थितिमें भी वह पद अनुभावक ही होता है, अननुभावक नहीं । इसप्रकार अननुभावकत्व नहीं होनेसे असंभव हो जायगा । अतः “पदान्तर” इस पदका भी निवेश आवश्यक है । २. अर्थपद न दिया जाय तो किसके अबाधको योग्यता कहेंगे ? अतः ऐसी आकाङ्क्षाके निवारणके लिये अर्थपद दिया । ३ पूर्ववत् आकाङ्क्षानिवृत्तिके लिये 'पदानाम्' ऐसा कहा । अन्यथा किसका अविलम्बेन उच्चारण विवक्षित है ? ऐसी आकाङ्क्षा बनी ही रह जायगी । । इति श्रीकेदारनाथत्रिपाठिकृतायां तर्कसंग्रहपदकृत्यहिन्दीटिप्पण्यां शब्दपरिच्छेदः ।