उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-४७] उत्तररामचरितं ८३ नमो नमोऽपूर्वपुण्यजनदर्शनीयाभ्यामार्यपुत्रचरणकमलाभ्याम् । ( इति मूर्च्छति ) तमसा—वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सीता—( समाश्वस्य । ) ढिअधिरं दा मेहेन्तरेण पुण्णिमाचन्दस्स दं- सणं । [दिग्धिक वा मेधान्तरेण पूर्णमाचन्द्रस्य दर्शनम् । तमसा—अहो संविधानकम् । एको रसः करुण एव निमित्तभेदा- द्भिन्नः पृथक्पृथगिवाश्रयते विवर्तान् । आवर्तबुद्बुदतरङ्गमयान्विकारा- नम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ ४७ ॥ रामः—अयि विमानराज इत इतः । दर्शनीयाभ्यामार्यचरणाभ्याम् । सुकृतपुण्येति पुनरुक्तिविरोध । सुष्ठु कृतपुण्या इति परिहार । ते च ते जना. । शोभनं कृत्यं कृतं येन स- सुकृतः स चासौ पुण्यजन राक्षस विभीषण इति यावत् । ढियधिरं मे बाष्पान्तरेण पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम् । अन्तरेण बाष्पस्तोमात् पूरोक्षगरूपेण अवकाशेनेत्यर्थ । 'अन्तरमवकाशे' इत्यमर । राममुखपूर्णचन्द्रस्य बाष्पसङ्कटेन मुखेन्दुदर्शनम्, न तु सौलभ्येनेति भाव ॥ कविस्तमसापात्रव्याजेनात्मनेपुण्यं स्तुवन् नाटक- विरुद्धमलङ्केतरदैन्यभरितकरुणरसप्राधान्यदोषं दृष्वन ( ? ) क्रमेण परिहरति- अहो इति । अहो आश्चर्य ॥ एको रसः करुण इति ॥ ४७ ॥ निमित्त- भेदात् कारणविच्छित्तिविशेषात् । भिन्नः भेदित- सन् । पृथक् पृथक् अन्यरसात्मनेति यावत् । विवर्तान् विपरीतपरिणामान् आश्रयते भजति । 'अतत्वपरिणामे स्याद्विवर्त' इति कपिलः । अत्र करुणरस एव अन्यरसभे- नापि परिणत इति फलितोऽर्थ । क्वचिद्द्वीपे भग्नाख्यातनचेनलताद्यालेषु स्थितेषु सन्त- कदलीवनादिर्भाव इति प्रसिद्धि तद्बद्दिहाप्युन्नेयमिति श्लेषाप- त्त्या । 'स्यादवर्तोऽम्भसां भ्रम' इत्यमर' । यथा आश्रयते इत्यध्याहार । समस्तं तत् आवर्तादिकं सलिलमेव हि । तथा च आवर्तबुद्बुदतरङ्गाद्यु- पाधिभिः भिन्नं शद्व्यव्यम्- वस्तुत एकमेव । तथा शृङ्गारादिरसोपाधिभिर्भिन्न इव दृश्यमानोऽपि रुद्रस्य रस- अन्यत्वेनदभिन्नः सन् एक एवेति भाव ॥ अस्मिन् पद्ये केचिच्छारन्द्रागुरः 'तथापि नर न रञ्जयति' इति भर्तृहरिगिरा दर्शयन्तीति दिक् ॥ ४७ ॥ इत इतः आगच्छेति शेष ॥ अथ मधुरैणैव १ 'मे बाष्पान्तरेण' टी. २ 'न पूर्णचन्द्रदर्शनम्' न; 'पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम्' कै.