उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

८४ उत्तररामचरितं [३-४८ ( सर्वे उत्तिष्ठन्ति ) तमसावासन्त्यौ—( सीतारामौ प्रति । ) अवनिरमरसिन्धुः सार्धमस्मद्विधाभिः स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता । स च मुनिरनुयातारुन्धतीको वसिष्ठ- स्त्वयि वितरतु भद्रं भूयसे मङ्गलाय ॥ ४८ ॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) ॥ तृतीयोऽङ्कः ॥ दूरदेशिते त्यागमनुसरन् कविर्निर्वहणम् (१) इति लक्षणोक्तपरिसंहितुं वन्द्यापदेशेन सुमहन्मङ्गलमेव कन्यां वाचमुल्लिखति—तमसेति । प्रति ष्ठांश्लोकः। अत्र मङ्गलानुष्टुप् ॥ अवनिरमरसिन्धुरिति ॥ ४८ ॥ अवनिः पृथिवी अमरसिन्धुः गङ्गा । अस्मच्छब्देन तमसावासन्त्यौ परामृश्येते । सार्धं सह । सः कुलपतिः । 'मुनेर्गृहेऽपि' इत्यमरः । गृहस्थाश्रमघटक इति यावत् । पुराणवक्ता पूर्व ऋषि इति भावः । 'इदं गृहपति' इति श्रुतिः । यश्छन्दसां नान्दिभेदादिशब्दानाम् । आद्यः परः प्रयोक्त्यर्थः । 'आद्यो वगोऽपि' इति हैमः । आद्यः प्रथम इति केचित् । तन्न ॥ वेदानुप्रवृ- त्तमया वाल्मीक्युत्पन्ना श्लोकात्मकेनैतदुपपादनात् त्रिभिः सह महोत्पत्ये यमुनामुद्दे- श्यकीऽमन्त्रस्य मन्त्रतो दशमोहितुनिश्चित्य 'इदं पशुंरचि स्वाहा' इति मृत्युञ्जयस्तोत्रमन्त्रश्लोकेऽन्येषु आद्यचरिति प्रामाणिकनिर्देशात् सङ्ग- च्छन्ति । सः प्रसिद्धः । अनुगता अनुसृता अरुन्धती येन अनुयातारुन्ध- तीकः । अनुयातेति ध्वनिः । तव कृते इति शेषः । त्वयि इति वा पाठः । 'वितर दरिद्रे वारि दवतुर्' इति प्राभाकरमिश्राः । भद्रं देवेश कृपा त्मन् । 'भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिः' इति श्रुतेः । श्रेयसे श्रेयान् 'धियान् श्रेष्ठः' इत्यमरः । मङ्गलाय कल्याणाय । 'मङ्गलेऽपि च मङ्ग- लन्' इति हेमचन्द्रः । एतेन मङ्गलेनोक्तस्य शब्दार्थानर्थक्यात् प्रमाद कृतमिति यदुक्तं केचिद्बहुतरपरास्तम् । चकार एकोऽधिकः ॥ अथवा-श्रे- यसे सन्ततये । 'प्रियङ्कम्प्रतिकेशयो' इति नानार्थः । मङ्गलाय च इति योज्यम् । अत्र लब्धशब्दगतो विरोधः समाप्तम् । टिप्पणीभ विश्वामित्र- रचितमित्यरेण ॥ ४८ ॥ इति महाराज०* उत्तररामचरितस्य 'बनावृत्ति'विषये तृतीयोऽङ्कः समाप्तः ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥ १ '०र' न. २ 'वेदने' टी.

• प्रकरणद्वित्वानन्तरं टीकाकृता इदं मयूखं कचित् कश्चिदेवंस्थानमुल्लेखितम्.