उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-१] उत्तररामचरितं ८५ ॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशतस्तापसौ ।) एकः—सौधातके दृश्यतामद्य भूयिष्ठप्रशिथिलातिथिविजनस्य समधि- काररमणीयता भगवतो वाल्मीकेराश्रमपदस्य । तथाहि । नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया- पीतादभ्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥ १ ॥ सौधातकिः—अहो अणेअविआरो णिव्वुत्तोअणं अगत्थभरद्वा- एणाणं । आगन्त्वनेकप्रकारा गच्छन्त्येवानवद्यापकारिकानाम् । प्रथमः—(विहस्य ।) अपूर्वः कोऽपि ते बहुमानहेतुर्गुरुषु सौधातके । अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ अथ तावद्भागीरथ्यनुकम्पानुरोधदन्वतीतजनकादिप्रवे- शस्तत्प्रतिनिवृत्त्यादिभ्यः कविस्तदनुकूलमितिहासोपक्षेपप्रकारकं मिश्रविष्कम्भ- मारभते—तत इति ॥ एकः दाण्डायनिरित्यर्थः । सुयानकस्त्वत्र सौधा- तकिः । नयेति ध्वनिः । समधिकनरेति भ्रान्तः पाठः पुस्तके । समधिकेति अधिकतरेति च सुपाठौ । भागो माहात्म्यम् । पदं स्थानम् । तदेव दर्श- यति—नीवारौदनमिति ॥ १ ॥ सद्यःप्रसूतया प्रियया । पीतादभ्य- धिकं मुहुर्वारंमिति यावत् । नीवाराः तृणधान्यानि । तदौदनमण्डं रसा- ग्रम् । 'अन्नग्रे मण्डम्' इत्यमरः । 'कञ्जी' इति द्राविडाः । पर्याप्तं यथे- ष्टिताम् । आचामति पिवति । 'चूषतीति' माठरः । मनाक् ईषत् । स्फुरता उल्लसमानतया । सर्पिष्मतः घृताढ्यस्य भक्तस्य अन्नस्य गन्धे- नानुसृतः संवलितः । शाकानां भक्ष्यपत्राणाम् । पचनं पाकः । तस्या- मोदः परिमलः । 'परिस्तीर्यते एवते' इति श्रीनाथः । 'कर्कन्धूर्वदरी' इति, 'गन्धः परिमलोऽमोद' इति हारवन्तीविक्रमाद्यौ ॥ 'हरित्यानि सुधा- दगार्य' इति शतशल्याम् ॥ १ ॥ सम्गमनमेकव्यतिरेम्भो जीर्ताव्वेन्तोऽन- भ्यांद्वादरेभ्यः । 'सिद्धप्रभावमन्वाद्यो दन्तानुच्वदन्ततः ।' इति सनद्रप- इति । देयमिति देशीपरशब्दः । 'लुचोऽन्नं भुंक्त विपुच्छंद्यिके' इति १ 'अहो अणआगओ समिद्धेअज्ज विहुइआ' (आगन्तवा- प्रकारा सवितेष्वमृतस्य ईरितूवानाम्) द-ध. ८ उ०