उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६-१९ ] उत्तररामचरितं १३१ ( ततः प्रविशति कुशः । ) कुशः- ( साकूतहर्षनेत्रं धनुरास्फालयन् । ) दत्तेन्द्राभयदक्षिणं भगवतो वैवस्वताद्वा मनो- दृप्तानां दहनाय दीपितनिजक्षत्रप्रतापाग्निभिः । आदित्यैर्यदि विग्रहो नृपतिभिर्धन्यं ममैतत्ततो दीप्तास्त्रस्फुरदुग्रदीधितिशिखानीराजितस्यं धनुः ॥ १८ ॥ ( इति विकटं परिक्रामति । ) रामः-कोऽयमिन्क्षत्रियपोतके पौरुषातिरेकः । दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमभ्युत दर्प एव ॥ १९ ॥ लवः- ( उपसृत्य । ) जयन्त्वार्यः । कुशः-आयुष्मन् किमियं वार्ता युद्धं युद्धमिति । लवः-यत्किञ्चिदेतत् । आर्यस्तु दृष्टभावमुत्सृज्य विनयेन वर्तताम् । कुशः-किमर्थम् । 'आरभटी चारभटीकाऽम्बरश्च' इति रुद्रः ॥ १७ ॥ दत्तेन्द्राभयेति ॥ १८ ॥ वैवस्वतान्मनोरागतैः जातायैः । संभूतिरिति यावत् । दृप्तानां गर्वितदै- त्यानाम् । आदित्यैः वैकर्तनैः । 'ऐक्ष्वादिजनकादित्यविदेहरघवो दिशः' इत्यमरः । मानितैरिति च पाठः । ततः विस्तृतः । विग्रहो यदि युद्धं चेत् । धनुः । दीप्तास्त्राण्येव स्फुरन्तौ उग्रदीधिती अग्निमूर्ती तयोः शिखानिः ज्वालाभिः । नीराजिता कृतनीराजना । गुम्भि(म्फि?)तेति यावत् । ज्या मौर्वी यस्मिन् तादृशं शोभतामिति शेषः । धनुर्भ योजितास्त्रं भवत्विति भावः ॥१८॥ क्षत्रपोते क्षत्रियडिम्भे । पौरुषस्य सामर्थ्यस्य । अतिरेकः आधि- क्यम् ॥ दृष्टिस्तृणीकृतेति ॥१९॥ जगत्त्रये मत्ताः । 'बलाधिके च सत्त्वोऽ- स्त्री' इत्यमरशेषः । गतिः गमनम् । पादार्पणक्रम इति यावत् । 'बाल्ययौवनम- ध्यस्थं वयः कौमारकं विदुः ।' इति नन्दी । गुरुतां गुरुत्वं गुणविशेषं महत्त्वं च । गिरिवदिति कथनं गुरुतायां सार्वकालिकत्वसूचकम् । उत अथवा । 'औद्धत्यमशङ्को दर्पः ।' इति गोवर्धनः ॥ १९॥ युद्धमित्यनादरे । यत्किञ्चिदिति कथनं आत्मसदृशयुद्धाभावज्ञापकम् । दृप्तभावं दर्पम् । , १ 'सक्रोधं कृतधैर्य' न. २ 'दमनाय' भ. ३ 'दीप्तास्त्र०' न-घ-व. ४ 'उत्सृज्याधोऽस्मिन् विनयेन' व-घ.