उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१३४ उत्तररामचरितं [ ६-२५ वपुरवियुतसिद्धा एव लक्ष्मीविलासाः प्रतिकलकमनीयां कान्तिमुद्भेद्यन्ति । अमलिनमिव चन्द्रं रश्मयः स्वे यथा वा विकसितमरविन्दं विन्दवो माकरन्दाः ॥ २४ ॥ भूयिष्ठं च रघुकुलकुमारच्छायाममयोः पश्यामि । कठोरपारावतकण्ठमेचकं वपुर्वृपस्कन्धसुबन्धुरांसकम् । प्रसप्रत्तिहस्तिस्मितं च वीक्षितं ध्वनिश्च मङ्गल्यमृदङ्गमांसलः ॥ २५ ॥ (निपुणं निरूप्य ।) अये न केवलमस्मत्संवादिनी आकृतिः । अपि जनकसुतायास्तच्च तच्चानुरूपं स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति । 'भावस्सत्त्वास्वभावाभि... लक्षणे' इति कपिल ॥ २३ ॥ भङ्गान्तरेणाह ॥ वपुरवियुतसिद्धेति ॥ २४ ॥ वपुषा अवियुताः अविमुक्ता सन्त : सिद्धाः सहजसिद्धा इति यावत् । 'काष्ठा निशत्तु या फलाः' इति हरदत्तः । उन्नेदयन्ति प्रकाशयन्ति । स्वे आत्मीया । 'श्वो शता- वात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वेऽस्त्रिया धने' इत्यमर । माकरन्दाः मक- रन्दसम्बन्धिन । यथा चेत्युपमानपदम् । 'यथैव वा य यद्वच्च यथा वा' इति भेदारः ॥ २४ ॥ 'भूयिष्ठम्वित' इत्यमर । रघुकुलस्यैव कुमारमिति विवेक ॥ कठोरपारावतेति ॥ २५ ॥ कठोरः तरुण इति यावत् । 'मेचकश्याम .. ...मनोहरम्' इति त्रिकमार्क । सुशार पादपूरक । व्यर्थ इति यहव । वीक्षितं अवलोकनं । प्रसप्रं च तत् सिंहस्येव स्ति- मितं निश्चलमित्यर्थ । माङ्गल्य-...सौ मृदङ्गस्येव मांसलः गम्भीर इति भाव । 'मङ्गले साधु मङ्गल्य' इति नन्दी । 'सर्वमङ्गलमङ्गल्ये' इति श्रीसूक्त- भाष्ये स्पष्टमेतत् ॥ अपि जनकसुताया इति ॥ २६ ॥ तत्तत् चिह्न- मिति थे...यमजायत्स्वलोपमम् । शिशु इति प्रेमोपचार बालानित्यर्थ । अपिसम्भावनायाम् । 'धन्यो मातृमुरस्तुन' इति मयण्डितान्तमनुसरन् । १ 'अवेहिन' क-घ-च. २ 'प्रतिक्षणकमनीय' घ-ध, 'कमनीय' क. ३ 'का- न्तिमरोत्तयन्ति' क-च-घ. ४ 'रस' क-घ-व. ५ 'हे ममोदा' क-प-घ. ६ 'विकसितमिव पद्म' क-घ-ध. ७ 'भूयिष्ठ च रघुकुलकुमारमनयो' न. ८ 'बन्धुरांनयो.' न; 'स्कन्धमवगुरांरायो' घ, 'अन्थुरांगकम्' घ. ९ अ- सादहसंवादिनी' क-प; 'असादश' न.