उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६-२३] उत्तररामचरितं १३३ अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते। परिष्वङ्गाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः॥ २१॥ (परिष्वज्य। स्वगतम्।) तत्किमपत्यमयं दारकः। अङ्गादङ्गात्स्रुतः इव निजस्नेहजो देहसारः प्रादुर्भूय स्थित इव बहिश्चेतनाधातुरेकः। सान्द्रानन्दक्षुभितहृदयप्रस्रवेनेव सृष्टो गात्रं श्लेषे यदमृतरसस्रोतसा सिञ्चतीव ॥ २२ ॥ लवः—तात ललाटंतपो घर्मांशुः। तदत्र सालवृक्षच्छायाये मुहूर्त्तमासनप- रिग्रहं करोतु तातः। रामः—यदभिरुचितं वत्सस्य। (सर्वे परिक्रम्य यथोचितमुपविशन्ति।) रामः—(स्वगतम्।) अहो प्रश्रययोगेऽपि गतिस्थित्यासनादयः। साम्राज्यशंसिनो भावाः कुशस्य च लवस्य च ॥ २३ ॥ ॥ २० ॥ अमृताध्मातेति ॥ २१ ॥ अमृतेन सुधया। आध्मातः पूरित- च जीमूतः मेघः। तस्येव स्निग्धं संहननं वपुः यस्य । 'मसृणश्यामयोः स्निग्धम्' इति शाश्वतः ॥ २१ ॥ अङ्गादङ्गादिति ॥ २२ ॥ 'अङ्गादङ्गादिति' श्रुतिः । यद. । निजस्नेहजः स्वप्रेमसंभवः। सारो बलं एको मुख्यः । चेतनायाः धातुः। 'कामोद्रेके चेतने' इति, 'धातु' स्याद्गर्भविकृतौ' इति शब्दमालाभण्डार्थवी । आनन्देन क्षुभित. स्थानाद्गत्यासी हृदयप्रस्रवः तेन सिक्तः । प्रस्रव आर्द्रता । 'पाडता' (पाण्डा ?) इति महाराष्ट्राः । स तादृशः सम...यावत्। आश्लेषः आलिङ्गनम् । मम ये हिमप्योतं तुहिननिर्गलनम्। आ समन्ताद् शंसतीव । एतदालिङ्गनमतिमुखशीतलमिति भावः ॥ २२ ॥ 'कठोर...सूर्य्यं दृष्टो रविः करे' । यदा ललाटं तपति स्याल्ललाटन्तपस्तदा ॥' डल्मरशेषः । 'भूर्जंशु मण्डस्मात्' इति धन्वन्तरिः । आसनपरिग्रहं शासनं गृहाण । ध्वनिय ॥ अहो प्रश्रययोगेऽपीति ॥ २३ ॥ प्रश्रययोगे अनन्यकर्तृरविनययोगेऽपि । स्वस्यैवोपचारकतादशायामपीति भाव । 'योग- सन्नहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्यमरः । स्थितिः अवस्थानम् । आसनं उपवेशनम् । अनयोराङ्गत्वेन रूपणादिकं प्रद्यते । भावाः चेष्टा लक्षयन्ति कः । १ 'मिह' घ. २ 'परिप्वङ्गत' ब. ३ 'तत्किमप्य च दारकः' न. ४ 'स्रुत' के-घ. ५ 'निजो देहजः स्नेहसारः' घ-च. ६ 'इव' क-घ. ७ 'प्रस्रवेणावसित्तः' ग. ८ 'आश्लेष. स दि मम हिमख्योतनादांसतीव' न. ९ 'ललाटंतपस्तपति' न. १२ उ०