उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१४० उत्तररामचरितं [ ६-३९ ( स्तम्भित इव स्थित्वा । सकरुणम् ) अहो नु खलु भोः । चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा निहित इव निर्माय पुरतः प्रवासेप्याश्वासं न खलु न करोति प्रियजनः । जगज्जीर्णारण्यं भवति च फलैग्रव्युपरमे तुषूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव ॥ ३८ ॥ (नेपथ्ये ।) वसिष्ठो वाल्मीकिर्दशरथमहिष्योऽथ जनकः सहैवारुन्धत्या शिशुकलहमाकर्ण्य सभयाः । जराग्रस्तैरंगैरथ खलु विदूराथमतया चिरेणागच्छन्ति त्वरितमनसोऽपि प्रथमजडाः ॥३९॥ राम —कथं भगवत्यरुन्धती वसिष्ठोऽम्बाश्च जनकश्चात्रैव । कष्टं कथं एतद्वयते द्रष्टव्या । (.सकरुणं विलोक्य । ) अहह तातजनकोपि दैवाद्येवा यात इति वज्रेणेव ताडितोऽस्मि मन्दभाग्यः । अकुङ्कुमेति निराभरणेति च ध्वनी । एवमादिषु घटेषु परमनधीतार्था (१) सुपीहिताथलमत्तयथोरवत्पलायन्तेतरामव्युत्पन्नजरद्द्वितिखण्डा , तदत्र व्यु- त्पन्नरसिका एव प्रमाणं इति दिक् ॥ ३७ ॥ सजात स्तम्भ जडीभाव यस्य स्तम्भित स्तब्ध कुण्ठित इत्येत्यर्थ ॥ चिरं ध्यात्वा ध्यात्वेति ॥ ३८ ॥ चिरं ध्यात्वा निर्माय । प्रवासेऽपि । पुरतः अग्रत । निहित इवेत्येकं पदम् । निषण्ण इव सम्भाव्यमान इति शेष । प्रियजन य कोऽपि । आश्वासं सान्त्वनम् । न खलु न करोत्येवेत्यन्वय । ध्यात्वा स्थित इव चेति क्वचि त्पाठ । फलग्रस्य प्रकृते सीतायामपि । उपरमे तु उपरतौ अदर्शने इति भाव । जगत् भुवनम् । ‘निस्सारे च क्षितीभूते जीर्णं शुष्के भयास्पदे’ इति मेदिनी । नेदमेकमेवावभासन, इतरदप्यस्तीत्याह-तदनु तस्मादरण्या वभासनात् । अनु पश्चात् । हृदयमिति मुख्यतयोक्तम् । अत एव, ‘शिवस्य हृदय विष्णोश्च हृदयं’ इति निर्देश । ‘तुषूल शङ्कुभि जीर्णे श्वभ्रे ना तु तुषानले’ इत्यमर । तेषा राशौ पुञ्जे । पच्यतं प्रकर्षण गलितमित्यु- त्प्रेक्षा ॥ ३८ ॥ वसिष्ठो वाल्मीकिरिति ॥ ३९ ॥ महिष्यः कौसल्या- दय । ध्वनिश्च । शिशू लवचन्द्रकेतू । गात्रैः अवयवै । अथ खल्वित्यसाधु । इहेति साधु पाठ । त्वरितमनसाभिर्गम्यत इति तेषामध्यव साय । तथाऽपि वार्धकदशया चिरेणागच्छन्तीति सहोऽर्थ ॥ ३९ ॥ पितृ सत्वादात् तातश्चाऽसौ जनक इति व्यपदेश । ताडित इति सीतापरित्यागा- १ 'विरल्य' घ-च; 'फलेग्रव्युपरमे' न. २ '०मनसो विरूथजटा,' म.