उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७-२ ] उत्तररामचरितं १४५ लक्ष्मणः-( आत्मगतम् । ) कष्टं बतान्यदेव किमपि । सूत्रधारः-विश्वंभरात्मजा देवी राज्ञा त्यक्ता महावने । प्राप्तप्रसवमात्मानं गङ्गादेव्यां विमुञ्चति ॥ २ ॥ ( इति निष्क्रान्तः । ) प्रस्तावना । रामः-( सावेगम् । ) देवि देवि लक्ष्मणमवेक्षस्व । लक्ष्मणः-आर्य नाटकमिदम् । रामः-हा देवि दण्डकारण्यवासप्रियसखि एष ते रामोदैवदुर्विपाकः । लक्ष्मणः-आर्य दृश्यतां तावत्प्रबन्धार्थः । रामः-एष सज्जोऽस्मि वज्रमयः । ( ततः प्रविशत्युत्सङ्गितैकैकदारकाभ्यां पृथिवीगङ्गाभ्यामवलम्बिता सीता । ) रामः-वत्स लक्ष्मण असंविज्ञातमैन्निबन्धनमन्धतमसमिव प्रविशामि धारय माम् । देवी- समाश्वसिहि कल्याणि दिष्ट्या वैदेहि वर्धसे । अन्तर्जले प्रसूतासि रघुवंशधरौ सुतौ ॥ ३ ॥ सीता-( समाश्वस्य । ) दिट्ठिआ दारए पसूदम्हि । हा अज्जउत्त । दिष्ट्या दारकौ प्रसूतास्मि । हा आर्यपुत्र । नुशब्दात्तकारलोपेन रणे इति कण्ठस्य सामीप्यात् । अत एव 'रान' इति महाराष्ट्राः । 'आपदा द्विसञ्जतन्' इति सुरायवर्तः । कष्टमिति- यन्निर्वोढुं शक्यं तदन्यदेव स्यादिति भावः । विश्वम्भरात्मजेति ॥ २ ॥ विश्वम्भरायाः भूमेः ॥ २ ॥ प्रस्तावना ॥ सावेगं सभयसंभ्रमम् । लक्ष्मणमवेक्षस्वेति-अहमपराधीति भावः । नाटकमिदमिति-पश्यतः अननिवारणायेति बोध्यम् । उत्सङ्गितः उत्सङ्गे कृतः एकैकदारको याभ्यामित्यर्थः । अत्र कुशलवौ गङ्गापृथिव्यौ सीता एतावत्पात्रसम्बन्धी- दृश्यम् । कुत्र अर्थं विना तत्सम्बन्धिनयनदृग्गोचरतादिकं निपुणमतिभिरव- गन्तव्यम् ॥ एइन्निबन्धनं ज्ञानसम्बन्ध ॥ समाश्वसिहि कल्याणीति १ 'धृतं' क-घ; 'लक्ष्मण अपेक्षस्व' प. २ 'रामाद्दिपाक.' ग. ३ 'अ- संविज्ञातपदनिबन्धनं तमसीवात्मानं प्रविशामि' ग. ४ 'अन्तर्गर्भम्' घ-प. १३ उ०