उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१५४ उत्तररामचरितं [७-१९ अरुन्धती—इयं ते श्वश्रूर्भगवती वसुन्धरा । पुनर्नेपथ्ये । उक्तमासीदायुष्मता वत्सायाः परित्यागे यथा भगवति वसु- न्धरे श्लाघ्यां दुहितरमवेक्षस्व जानकीमिति । तदधुना कृतवचनासि प्रमो- दस्वस्वेति । रामः—केष कृतमहापराधो भगवतीभ्यामनुकम्पितः । प्रणमामि यः । अरुन्धती—भो भो पौरजानपदाः, इयमधुना भगवतीभ्यां वसुन्ध- राजाह्नवीभ्यामेव प्रशस्यमाना ममारन्धत्याः समर्पिता पूर्वं च भगवता वैश्वानरेण निर्णीतपुण्यचारित्रा समहाकैश्च देवैः संस्तुता सावित्रकुलवधूद्देव- यजनसम्भवा सीतादेवी परिगृह्यतामिति कथमिव भवन्तो मन्यन्ते । लक्ष्मणः—आर्ये एवमार्ययारन्धत्या निर्भर्त्सिता पौरजानपदाः दृष्ट्वाश्च भूतग्राम आर्यां नमस्कुर्वन्ति । लोकपालाः सप्तर्षयश्च पुष्पवृष्टिभिरभिन- न्दन्ते । अरुन्धती—जगत्पते रामचन्द्र नियोजय यथाधर्मं प्रियां त्वं धर्मचारिणीम् । हिरण्मय्याः प्रतिकृतेः पुण्यंप्रकृतिमध्वरे ॥ १९ ॥ सीता—( स्वगतम् । ) जानादि भञ्जउत्तो सीदाए दुक्खं पडिमजिदुम्। जानात्यार्यपुत्रः सीताया दुःखं परिमाष्टुम् । रामः—यथा भगवत्यादिशति । लक्ष्मणः—कृतार्थोऽस्मि । सीता—पच्चुज्जीविदम्हि । प्रत्युज्जीवितास्मि । वसुन्धरा प्राह-उक्तमिति वत्सायां सीताया विषये । प्रभोः तव । कृतं वचनं यया सा ॥ इत्थ रामेण गङ्गावसुन्धरे प्रथमाङ्के सत्रार्थिते । तदेतद् द्वय तीर्थदर्शिभिरवगन्तव्यम् । अरुन्धत्येने-स्वेन स्वनामग्रहणं माहात्म्यद्यो तकम् । अत एव-'स्थितमिव नगरे राक्षसानी सहस्त्रम्' इति मुद्राराक्षसीये 'दुर्योधनस्सरान्द्रयहिएँ' इतिवेणीसंहारे च। वैश्वानरेण अग्निना। लोक- पालाः इन्द्राद्या ॥ नियोजय यथेति ॥ १९॥ धर्ममनतिक्रम्य यथाधर्मम्। प्रतिकृतेः प्रतिमायाः । पुण्या 'यासां प्रकृतिः तां प्रधानमित्यर्थः । 'प्रधान प्रकृति स्त्रियाम्' इतरमर । 'प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धयनादी उभां' इति स्मरणात् ॥ १९॥ जानाति आर्यपुत्र सीतादु खं प्रमाटुंम् । प्रत्युज्जीवि- १ 'कृतापराधोऽयं भगवति स्वपानुबन्धिभ्यो रामः प्रणमति' न. २ 'पुण्दा- प्रकृतिम्' क-न.