उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७-१९] उत्तररामचरितं १५५ लक्ष्मणः—आर्ये एष निर्लज्जो लक्ष्मणः प्रणमति । सीता—वच्छेसरीसो तुमं चिरं जीअ । वत्सस्नेनस्वं चिरं जीव । अरुन्धती—भगवन्वाल्मीके उपनीयतामिमौ सीतागर्भसम्भवौ राम- भद्रस्य पुत्रकौ कुशलवौ । ( इति निष्क्रान्ता । ) रामलक्ष्मणौ—दिष्ट्या तथैवैतत् । सीता—( सवाष्पाकुला ) कहिं से पुत्तआ मे । कुत्र तौ पुत्रकौ मम । ( ततः प्रविशति वाल्मीकिः कुशलवौ च । ) वाल्मीकिः—वत्सौ कुशलवौ एष वां रघुपतिः पिता । एष लक्ष्मणः कनिष्ठतात । एषा सीता जननी । एष राजर्षिर्जनको मातामहः । सीता—( सहर्षकरुणाद्भुतं विलोक्य । ) कहं तादो । कथं तातः । कुशलवौ—हा तात हा अम्ब हा मातामह । रामलक्ष्मणौ—( सहर्षमालिङ्ग्य । ) ननु वत्सौ पुण्यैः प्राप्तौ स्थः । सीता—एहि जाइ कुस एहि जाइ लव चिरस्स परिस्सज्ज मं लोअ- न्तरंगदं जगणिं । एहि जात कुश एहि जात लव चिरस्य परिष्वजेथां मां लोकान्तरगतां जननीम् । कुशलवौ—( तथा कृत्वा ) धन्यौ स्वः । सीता—भगवं एसा हं पणमामि । भगवन्, एषाहं प्रणमामि । वाल्मीकिः—वत्से ईदृशयेव चिरं भूयाः । तान्ति । वत्ससदृशो मे चिरं जीव । वत्सयोः कुशलवयोः सदृशः समानः । 'ज्येष्ठभ्राता पितृसमः' इति स्मृतेः । सदृशो मे इति ध्वनिः । रामभद्रस्य सीतागर्भे संभूतौ कुशलवौ उपनय समीपमानय, नीञ् प्रापणे । व्यतिष । तथैव तत् उपनयेति.... । पुत्रकौ वत्सौ सनोपनम् । वां युवयोः । आकृतं चाभिप्रायं । कथं तातः । 'हर्षविषादाद्भुतेषु हा' इति रुदिरः । एहि जात कुश एहि जात लव चिरस्य परिष्वजस्व मां लोकान्तरगतां जननीम् । भगवन् । प्रणमामि । इत्थंमति-पतिपुत्रसमेतेति यावत् । रावण- विनाशहेतुखेत्यर्थं । 'सम्भवामि युगे युगे' इति भगवद्वचनात् ॥ अन्र हे तातः १ 'वच्छ ईरिसो' ( वत्स ईदृशः ) क-घ-च-न. २ 'लोअदराओ गअदं' ( लोकान्तरराशताम् ) ग.