उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

26 NOTES ON [ I. 23— P 16 भरद्वाजेन (तन्नामकऋषिणा) आवेदित pointed out by the sage भरद्वाज चित्र वर्त्मनि on the road leading to चित्रकूट चित्रकूटं याति इति ०यायिन् कालिन्दी- 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा' इत्यमर In अयोध्याकाण्ड सर्ग 54, we see that राम met भरद्वाज near the confluence of the Ganges and the Jumna. 'दश क्रोशा इतस्तात गिरैर्यस्त्विनिवत्स्यति । 28 चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमा दनप्रतिम ॥' 29 In सर्ग 55 we read 'तत प्रचक्रमे वक्तु वचन स महामुनि । भरद्वाजो महातेजा राम सत्यपराक्रमम् ॥ 3 गङ्गायमुनयो सन्धिमादाय मनुसंर्पभ । कालिन्दीमनुगच्छता नदी पश्चान्मुखाश्रितान् ॥ 4 समासाद्य तु कालिन्दीं प्रतिस्रोत समागताम् । तत्र यूथ प्लव कृत्वा तरतांशुभामी नदीम् ॥ 5 ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्त हरितच्छदम् । 6 समासाद्य च त श्या बसेदातिक्रमेत वा । क्रोशमात्र ततो गत्वा नीलं प्रेक्ष्य च काननम् । स पथाश्चित्र कूटस्य गतस्य बहुशो मया ॥' 9 Thus we see that चित्रकूट was a hill about 10 क्रोशs from the confluence of the Ganges and the Jumna to the west सस्पृहम् (स्पृहया सह यथा स्यात् तथा ) with longing कथ विसर्व्यते how can (this place) be forgotten ? Verse 24 The principal sentence is यत्र (प्रदेशे) त्व अङ्गानि मम उरसि कृत्वा निद्रा- मवाप्ता—where you went to sleep resting your limbs on my bo som अध्व खेदाद् ०मुग्धानि that, on account of the fatigue due to the tramp on the road, were tired, yet charming from their playful movements अलसानि च तानि ललिते मुग्धानि च सीता had to walk on foot with राम and was therefore tired For ललित, note अमरसिंह 'स्त्रीणा विलासविब्बोकविभ्रमा ललित तथा । हेला लीले त्यमी हावा क्रिया शृङ्गारभावजा ॥' क्षीरस्वामी quotes from भरत 'अना चार्कापदिष्ट स्वाङ्गस्मित रतिचेष्टितम्' अध्वनि मार्गे अभ्भ्रान्त गमन तेन सुद तस्माद् The reading अध्वसञ्जात० would mean on account of the fatigue caused by the road (or distance) अशिशिल ०संवा नानि that (limbs) were shampooed by close embraces दत्त संवादन येभ्य Pressing the limbs removes fatigue परिरम्भ embrace परि दुर्बलानि as weak (soft) as a squeezed lotus stalk or fibre मुखे at the entrance विराधसंरॊध - the obstruction (caused to us) by the (demon) विराध For the story of विराध, see अरण्यकाण्ड सर्ग 2-4 'अह वनमिद दुर्गे विराधो नाम राक्षस ॥ चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।' सर्गे 2 12 13 प्रेक्षे रभ्यम् I shall see the act of my entering into the southern forest, when the heat was warded off by the umbrella made of ताल leaves held in his own hand by my lord आर्यपुत्रेण स्वहस्ते धृत तालवृन्तेन । आतपत्र तेन निवारित आतप यस्मिन् G seems to have read-आत्मन अक्षिभ्यां दक्षिणारण्यपथिकत्वम्—I shall see with my own eyes my rôle of a traveller in the southern forest (painted in the