उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

[१-३ ] उत्तररामचरितं ३

जगदवलोकयेन्न तदा मलान्तरप्रस्याभावाद्वैरबुद्धि ( द्वि १ ) यथातथायं स परब्रह्मणोऽपि, 'संभवामि युगे युगे' इति प्रतिज्ञया लीलामानुषविग्रहस्य श्रीरामस्य चरितं चिकीर्षु र्बविघ्नपरिपूरणाय प्रतिभाविशेपाय च पूर्वाधोत्तरार्धाभ्या गजा- ननसरस्वतीप्रणाम्मकं मङ्गलं चरीकर्ति इदं कविभ्य पूर्वेभ्य इति ॥ १ ॥ इदमिति सामान्ये नपुंसकम् । अत एव 'शक्यमञ्जलिभि पातु वाता केतकगन्धिन ।' इति वाल्मीकिः । 'शक्यमरविन्दसुरभि ' इति भर्तृमीड्य । इदं नमोवाकं नम इत्युक्तिम् । 'नमोवक्तौ नमोवाक ' इत्यगस्त्यः । पूर्वेभ्यः पुरातनेभ्य- अलौकिकेभ्य इत्यर्थ । वैदिकेभ्य इति यावत् । वेदाना लोकपूर्बत्वादिति भाव । 'मस्य निश्वसितं वेदा' इति स्मरणात् । कविभ्य. कवये गणपतये इत्यर्थ । 'गणपति हवामहे कवि कवीनाम्' इत्यादिश्रुते । 'कविरुक्तजानभौ' इति जयः। कविभ्य इति पूजाया बहुत्वम् । तथा च 'स्मरन्ति ताता अपि माम्' इति विक्रमार्कचरिते श्रीनाथः । प्रशास्महे ब्रूमहे । 'प्रशासनं तु निर्देशव्याहारा चरणादिषु' इति लिङ्गानुशासनम् । आशास्महे इति वार्थ । केचित्तु-इमे व ते कवय इति एकपदमाहु , तन्न । पूर्वेभ्य इति विशेपणापेक्षया इदं कविभ्य इति विशेप्यस्य बहुधर्मघटितत्वान्नान्दीप्रारम्भ एव क्लिष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । पूर्वे- भ्य प्राचेतसादिभ्य इत्यन्ये प्राहु । तदपि न साधीय , अनुग्राह्यकवाक्यपेक्षया अनुग्राह्यप्राचेतसादिभ्य प्रथम प्रणामस्यानुपयुक्तत्वात् ॥ न च -'कवीन्द्रा कल्पन्ते कथमपि विरिञ्चिप्रभृतय ' इति भगवत्पादैरभिधानात् पूर्वेभ्य इत्यर्थे इति वाच्यम् । हसीभूतविष्णुविधानादि (१) केतकीकुसुमसाक्षिणे विरिश्चस्य पर मेश्वररूपा चकादिदानप्रसादपात्रनारायणसमक्षमेव प्रणामादिप्रतिष्टया दूरीकृत- त्वात् । 'शम्भुश्चाच्युतशङ्करप्रभृतिभि ' इति वचसा वाच्यपेक्षयाऽनभ्र्यहितत्वाच्च । एवमालोच्य पूर्वार्धस्य गणपतिपरत्वमेव सङ्गतमिति विशेषज्ञा इति दिक् ॥ अमृतां शाश्वतीम् , यज्ञशेषसुधामोक्षरूपाम्। भीमो भीमसेन इत्यादिवन्नामैक- देशे नामग्रहणम् । 'यज्ञशेषसुधामोक्षेष्वमृतं शाश्वते त्रिपु' इति विक्रमार्कः । आत्मनः परब्रह्मण । 'परब्रह्मणि चात्मा' इति संसारावर्तः । कलां श- क्तिम् । 'विद्याया कालभेदे च शक्तौ शिल्पे कला' इति शाश्वतः । तां प्रसि- द्धाम्, अनिर्वाच्या वा । वाणीं सरस्वतीं च वन्देमहि इत्येकपदो बहुवचनो धातु । 'प्रसिद्धेनाप्रसिद्धं बोधयेत्' इति न्यायेन वन्देमहीत्यस्य प्रणाम इत्यर्थो बोध्य । वयमिति शेष । 'वन्देमहि महादेवं मन्देतरधियो वयम्' इति हास मिश्रः। नान्दीपदनियमं न खलु कवयो गणयन्ति। अथान्दन द्वादशपदी नान्दी सेहृता । कलात्मशब्दाभ्या सीतारामौ सूच्येते ॥ 'अर्थतः शब्दतो वापि मना क्काव्यार्थसूचनम्।' इति लक्षणात् ॥१॥ अथ कवि , 'कविकाव्यनटादीनां प्रशंसा तु प्ररोचना' इति, 'प्ररोचना चङ्गतदा प्रयुज्यते' इति च लक्षणादवश्यकत्वाद-