उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-२३ ] उत्तररामचरितं १५

इङ्गुदीपादपः सोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा । निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत्समागमः ॥ २१ ॥ लक्ष्मणः—( विहस्य । स्वगतम् ।) अये मध्यममाम्बावृत्तमन्तरितमार्येण । सीता—अम्मो एशो जडासंजमणवुत्तन्तो । अहो एष जटासंयमन- वृत्तान्तः । लक्ष्मणः—पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैर्यद्वृद्धेष्वाक्षुभिर्धृतम् । धृतं बाल्ये तदार्येण पुण्यमारण्यकव्रतम् ॥ २२ ॥ सीता—एसा पसण्णपुण्णसलिला भअवदी भाइरही । एषा प्रसन्नपुण्य- सलिला भगवती भागीरथी । रामः—देवि रघुकुलदेवते नमस्ते । तुरगविचयव्यग्रानुर्वीभिदः सगराध्वरे कपिलमहसांप्लोष्टान्पितुश्च पितामहान् । अगणिततनूतापं तप्त्वा तपांसि भगीरथो भगवति तव स्पृष्टानद्भिःशिवादुदतीतरत् ॥ २३ ॥ सा त्वमस्य स्नुषायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुध्याना भव । न्दरमूढयो' इति यादवः ॥ २० ॥ इङ्गुदीपादप इति ॥ २१ ॥ 'इङ्गुदी तापसतरुः' इत्यमरः । यत्र पादपं पादपप्रदेशे इत्यर्थः । यत्र शृङ्गवेर- पुरे इति केचित् । तन्न । सोऽयं पादप इति वाक्यविरोधात् । 'स्निग्धस्तुहृत्' इति वामनः ॥ २१ ॥ 'मध्यमयाम्बा कैकेयी । उत्तमयाम्बा नेति व्यज्यते । वृत्तं । वृत्तान्तं इति भ्रान्तः पाठः । वृत्तान्त इत्यमरः । अन्तर्हितमिति- मातृनिन्दा मा भूदिति भावः । एष जटासंयमनवृत्तान्त ॥ पुत्रसंक्रान्तेति ॥ २२ ॥ यद्वृद्धेष्वाक्षुभिरित्यादि सन्धिषडष्टकम् । अन्तर्ज्वलन्तिकिरीटेति प्राहु- र्द्वाक्षरेति च काव्यप्रकाशविद्धसालभञ्जिकाभारतचम्पूप्रयोगयोरदर्शनी- यम् । बाल्ये कौमारदशायाम् । आरण्यका वनवासिन. ॥ २२ ॥ एषा प्रसन्नपुण्यसलिला भगवती भागीरथी ॥ तुरगविचयव्यग्रइति ॥ २३ ॥ वि- चये अन्वेषणे । कपिल एव महः तेज . । तेन रुश्रा । रोषाद्धेतोः । १ 'स्पृष्टानम्भस्तैरदन्' इति न; 'स्पृष्टानोज्ज्वलितः' इति क. २ 'हृत्' इति घ. ३ 'आरण्यकं व्रतम्' इति घ-ड. ४ 'रोषात्' इति म. ५ 'पुरा प्रपितामहान्' इति घ-क; 'पितुः प्रपितामहान्' इति घ. ६ 'तनूताप' इति म; 'तनुतापं' इति घ-घ. ७ 'उददीधरद्' इति घ-घ; 'उदपीपरत्' इति क.