उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१६ उत्तररामचरितं [ १-२४ लक्ष्मणः-अयमसो भरद्वाजावेदितचित्रकूटयायिनि वर्त्मनि वनस्पतिः कालिन्दीतटे वटः श्यामो नाम । रामः-( सस्नेहमवलोकयति । )¹ सीता-सुमरदि वा एदं पदेसं अज्जउत्तो । सरति वैतं प्रदेशमार्यपुत्र । रामः-अयि कथं विस्मर्यते । अलसललितमुग्धान्यध्वसम्पातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥ २४ ॥ लक्ष्मणः-एष विन्ध्याटवीमुखे विराघसंरोधः । सीता-अलं दाव एदिणा । पेक्खामि दाव अज्जउत्तसंहत्थघरिदतालव- म्तोदवत्तनिवारिदादप अत्तणो दक्खिणारण्णप्पवेसारम्भम् । अलं तावदेतेन । प्रेक्षे तावदार्यपुत्रसङ्ग्रहस्तधारिततालवृन्तातपनिवारितातपमात्मनो दक्षिणारण्य- प्रवेशारम्भम् । दुष्टान् दग्धान् । पितुः भगीरथजनकस्य । प्रपितामहान् सगरपुत्रान् । उदतीतरत् उत्तारयामास ॥ २३ ॥ अरुन्धतीव स्थिता सा प्रतिष्ठा लमिति ॥ अथवा-यथा अरुन्धती तथा सा त्वमित्यर्थ । शिवं मङ्गलं अनुध्यानं अनुचिन्तनं यस्या । 'वानप्रस्थं फलं पुष्पंत्तरपुष्पाद्धनस्पतिः' इत्यमरः ॥ सरति वा एनं प्रदेशमार्यपुत्र । अलसललितेति ॥ २४ ॥ यत्र प्रदेशे अध्वसम्पातखेदात् अलसानि आलस्ययुक्तानि जडानीति यावत् । स्वभावतस्तु ललितेन विलासेन मुग्धानि मनोज्ञानीत्यर्थः ॥ 'संपातो चातिपतनमतिपातोऽप्यतिक्रम ।' इति त्रिरूपः । अशथिलपरिरम्भैः दृढालिङ्गनै । संवाहनं मर्दनम् । अन्योन्यसंघट्टनवशादिति भाव । परि- मृदिताः क्लिष्टाश्च ता । 'मृणालं नपु' इति विक्रमार्कः । 'पाणौ मृणा- लीलता' इत्यसबाध्यातनिङ्कसाळमञ्जिकायाम् । तस्सादितरविस्मरणेऽपि नेदं विस्मर्यत इति भावः ॥ २४ ॥ अटवीमुखे वनपुर प्रदेशे ॥ अलमेतेन पश्यामि तावदार्यपुत्रसङ्ग्रहस्तधारिततालवृन्तातप( न्त ² )निवारितातपं आत्मन अग्रिभ्रव्या दक्षिणारण्यपविक्कतुम् ॥ तालवृन्तेति कवे प्रमाद । 'ता १ एतन्नास्ति ख-ग-पुस्तक्रयो . २ 'सजात' इति ख-घ-क ३ 'संवाद.' इति न. ४ 'भज्जउत्तहत्थ' इति ब-घ ५ 'तालेण्टा०' इति घ, 'ताल्लवे- ण्टादवत्त' इति व, 'तालवुन्तादवत्त' इति न. ६ 'अत्तणो अञ्चादिद दक्खिणार- ण्णदढिअचणम्' इति न.