उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

रामः-दिष्ट्या सोऽयं महाबाहुरञ्जनानन्दवर्धनः । यस्य वीर्येण कृतिनो वयं च भुवनानि च ॥ ३२ ॥ सीता-वच्छ एसो कुसुमिदकअम्बतरुतण्डविभमहिणो किंनामधेओ गिरि जत्थ अणुभावसोहग्गमेत्तपरसेसधूमरसिरी मुहुत्तं मुच्छन्तो तुए पहदि- णेण अवलम्बिदो तरुतले अज्जउत्तो आलिहिदो । वत्स एष कुसुमितकदम्ब- तरुताण्डवितबर्हिणः किंनामधेयो गिर्यत्राद्भावसौभाग्यमात्रपरिशेषधूसरश्री- र्मुहूर्तं मूर्च्छन्त्वया प्रह्रदितेनावलम्बितस्तरुतल आर्यपुत्र आलिखितः । लक्ष्मणः-सोऽयं शैलः ककुभसुरभिर्मास्यवान्नाम यस्मि- न्नीलः स्निग्धः श्यति शिखरं नूतनस्तोयवाहः । आर्येणास्मिन् रामः-विरम विरमतः परं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः पुनरिव स मे जानकीविप्रयोगः ॥ ३३ ॥ लक्ष्मणः-अत परमार्येण तत्रभवता कपिराक्षसानां त्रासदाता- न्युत्तरोत्तराणि कर्माश्चर्याणि । परिश्रान्ता चेयमार्या । तद्विज्ञापयामि विश्राम्यतामिति । सीता-अज्जउत्त एदिणा चित्तदंसणेण पवुप्पन्नदोहलाए अत्थि मए विण्णप्पं । आर्यपुत्र एतेन चित्रदर्शनेन प्रत्युत्पन्नदोहदाया अस्ति मम विज्ञाप्यम् । रामः-नन्वाज्ञापय । मेव गुरुषु विपुल उपहार यस्य सोऽयं शोभत इति शेष ॥ दिष्ट्या सोऽयमित्यादि ॥ ३२ ॥ कृतिनः कृतकृत्या । कुशलानीति भुवनपक्षे ॥ ३२ ॥ वत्स एष कुसुमितकदम्बताण्डवितमयूर किंनामधेयो गिरिः । यत्राद्भावसौभाग्यमात्रपरिशेषधूसरधी मूर्छन् त्वया प्रह्रदितेनावलम्बितस्त- रुतले आर्यपुत्र आलिखित । कदम्ब्याः नीपवृक्षा । मोरो इति वक्तव्ये मऊरो इति कथन कवे प्रमाद । तथापि शेषसमस्कृतारि (ति) सूत्रेण दय नीयोऽयं प्रयोग । प्रकृष्टं रुदितं यस्य ॥ सोऽयं शैल इति ॥ ३३ ॥ अतः आर्येणास्मिन् इति वाक्यात् परं अन्यत् वक्ष्यमाणम् श्रोतुमिति शेष । स. अनिर्वाच्य । प्रत्यावृत्तः आगत इवेत्यर्थ । तृतीयचरणे राम इति व्यवधाने सतीप नाटकादौ न दोष इत्यालङ्कारियाणा समय । अत एव विक्रमचरिते-'देवाकर्णय' इति शुकवाक्यप्रस्तावान्तरे 'तिष्ठति पतगेति' १ 'सुन्दरसिरी' न. २ एतन्नास्ति क-घ-ब-पुस्तकेषु. ३ 'वरसेतस्मादि- रम' इति क-घ-ब. ४ 'पुनरपि' ब-घ. ५ 'विष्णावइज्ज' क-न.