उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शं स्पर्शं मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च ॥ ३५ ॥ सीता—स्थिरप्पसादा तुम्हे इदो दाणिं किं अबरम् । [स्थिरप्रसादा यू- यमित इदानीं किमपरम् । रामः—म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि सन्तर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ३६ ॥ सीता—पिअंवद एहि । संविसम्है । ( इति शयनाय समन्ततो निरूप- यति ) प्रियंवद एहि । संविशावः । रामः—अयि किमन्वेष्टव्यम् । कण्ठं बाहुमर्पयेत् तथेत्यर्थः ॥ अथ तमेव बाहुस्पर्शं विशिष्टि-विनिश्चेतु- मिति ॥ विनिश्चेतुं शक्य इति ॥ ३५ ॥ विगतश्चासौ निश्चय इति व्युत्- पत्तिबलाद्विनिश्चयशब्देन निश्चयनिष्ठज्ञानं विवक्ष्यते । तथा च विनिश्चेतुं ज्ञातुं न शक्य इत्यर्थः । प्रथमचरणस्य मोह इति भावः । अत एव सुखदुःखबहिर्मोह इति भावः । प्रमोहः मूर्च्छातिशयः । विसर्पः व्याप्तिः । मदो मत्तता । 'बालोन्मत्तपिशाचवद्' इति स्मृतेः । अनेन द्वि- तीयचरणेन ज्ञानाभाव इति भावः । परि परितः । मूढः स्वस्वकार्यविमुख इन्द्रियगणो यस्मिन् । चेतनस्य भावश्चैतन्यं जन्म । इदं कर्म शेषम् । 'प्राणी तु चेतनो जन्मी' इत्यमरः । भ्रमयती सम्मोहयती च करोतीत्यर्थः । भ्रमः भ्रान्तिः । 'थानन्दभ्रमयोस्सम्मोहः' इति नाममाला । उत्तरार्धे विकारो ज्ञानाभावात्मक इति भावः । एतमानोऽद्य अनिर्वचनीयं पारव- श्यमनुभवामीति पद्यस्य पर्यवसन्नोऽर्थः । अयमेव कवेर्भावः । एवमादिष्व- श्लेषु पद्येषु साशनपराङ्मुख्या दुर्विदग्धाः परस्परं धिया बिभ्रतः कलहा- यन्ते । शिष्यविनोदावानुभूयविशेषज्ञा प्रमाणम् । इति दिक् ॥ ३५ ॥ त्वग्रे वदसीति पूर्वाभिप्रायेणाह—थी(स्थि?)रेति । स्थिरप्रसादा यूयमिति किम- त्राश्चर्यम् । अत्र चाटूक्ती । 'तूर्यधैर्येसौन्दर्यपर्यन्तेषु रः' इत्यनेन 'अथेर' इति १ 'समुन्मीलयति' इति घ. २'स्थिरप्रसादा यूयमनेदानीमाश्चर्यम्' न. ३ 'तानि सुवचनानि सरोरुहाक्ष्याः' घ. ४ 'सहम' (शविने) इति घ-घ. ५ 'अवि सन्देष्टव्यम्' न.