उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-४४ ] उत्तररामचरितं २७ हा देवि देवयजनसम्भवे हा स्वजन्मानुग्रहपवित्रितवसुन्धरे हा निमि- जनकनन्दिनि हा पावकवसिष्ठारुन्धतीप्रशस्तशीलशालिनि हा राममयजी- विते हा महारण्यवासप्रियसखि हा तातप्रिये हा स्तोकवादिनि कथमेवंवि- धायास्तवायमीदृशः परिणामः । त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोक्तयः । नाथवन्तस्त्वया लोकास्त्वमनाथा विपत्स्यसे ॥ ४३ ॥ ( दुर्मुखं प्रति । ) दुर्मुख ब्रूहि लक्ष्मणम् । एष ते नूतनो राजा रामः समाज्ञापयति । ( कर्णे । ) एवमेवम् । दुर्मुखः—हा कहं दाणिं अग्गिपरिसुद्धाए गब्भट्ठिदपवित्तसंताणाए दे- ईए दुज्जणवअणादो ऐत्तं अणज्जं अज्झवसिदं देवेण । [ हा कथमदानीमग्नि- विशुद्धायै गर्भस्थितपवित्रसन्तानायै देव्यै दुर्जनवचनादेवमनार्यमध्यवसितं देवेन । रामः—शान्तम् । कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः । इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः प्रजानां जातं च दैवाद्वचनीयबीजम् । यच्चाद्भुतं कर्म विशुद्धिकाले प्रत्येतु कस्तद्यदि दूरवृत्तम् ॥ ४४ ॥ गच्छ । दुर्मुखः—हा देइ । हा देवि । ( इति निष्क्रान्तः । ) रामः—हा कष्टम् । अतिबीभत्सकर्मा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः । दृप्त्या इत्याह—धिक्छब्दामिति ॥ ४२ ॥ 'नमो नम शङ्करपार्वतीभ्या' इत्या- दिवत् वसिष्ठारुन्धतीति प्रयोगः क्षन्तव्यः । स्तोकवादिनि मितभाषिणी ॥ त्वया जगन्ति पुण्यानीति ॥ ४३ ॥ अनाथा निराधारा । 'आभा- रप्रिययोर्नाथ' इति रभसः ॥ नूतनः निर्दय इति यावत् ॥ ४३ ॥ हा कथमग्निविशुद्धायै गर्भस्थितपवित्रसन्तानायै देव्यै दुर्जनवचनादिदम- ध्यवसितं देवेन । अध्यवसितं निश्चितम् ॥ इक्ष्वाकुवंश इति ॥ ४४ ॥ वचनीयं दूषणम् । प्रत्येति विश्वसिति । तत् अग्निहस्तं सीतार्पणनि- १ 'मुनिनन्द' न. २ 'प्रियशोकभाषिणि' व-घ. ३ 'पवित्रदुट्ठउसंडाणाए' क-घ-च. ४ 'इद मयसिद' न. ५ 'शान्तं पापं शान्तं पापम् । दुर्जना नाम' न ६ 'दशोद्भवतः' घ. ७ 'वस्तत्सप्रतिदूरवृत्तम्' क-घ-न.