उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

२८ उत्तररामचरित [ १-४७ ] शैशवात्प्रभृति पोषिता प्रिये-¹ सौहृदादपृथगाश्रयामिमाम् । छद्मना परिददामि मृत्यवे सौनिको गृहशकुन्तिकामिव ॥ ४५ ॥ तत्किमस्पर्शनीयः पातकी देवीं दूषयामि । ( इति सीतायाः शिरः स्वैर- मुन्नमय्य बाहूमाक्षिपन् । ) अपूर्वकर्मचण्डालमयि मुग्धे विमुञ्च माम् । श्रितासि चन्दनभ्रान्त्या दुर्विपाकं विषद्रुमम् ॥ ४६ ॥ ( उत्थाय । ) हन्त विपर्यस्तः संप्रति जीवलोकः । अद्यावसितं जीवित- प्रयोजनं रामस्य । शून्यमधुना जीर्णारण्यं जगत् । असारः संसारः । कष्ट- प्रायं शरीरम् । अशरणोऽस्मि किं करोमि का गतिः । अथवा हा अम्ब दुःखसंवेदनायैव रामे चैतन्यमाहितम् । मर्मोपघातिभिः प्राणैर्वज्रकीलायितं हृदि ॥ ४७ ॥ अरुन्धति हा भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ हा भगवन्पावक हा देवि भूत- धात्रि हा तात जनक हा तात हा मातर् हा प्रियसख सुग्रीव हा सौम्य हनूमन् हा परमोपकारिन् लङ्काधिपते विभीषण हा सखि त्रिजटे परिमु- षिता स्थ परिभूता स्थ रामहतकेन । अथवा को नाम तेषामहमिदानी- माह्वाने । लघ्वः । दुरवृत्तं लङ्काद्वीपगतम् । यदि सम्भावनायाम् ॥ ४४ ॥ शैश- वादिति ॥ ४५ ॥ प्रिये इत्यसुभिः । छद्मना कैतवेन । मृत्यवे परि- त्यागसूपायेति सीतापक्षे । सौनिकः मृगपक्षिविहिंसाशीलः ॥ ४५ ॥ अस्पर्श- नीयः नीचः । दूषयामि अङ्कस्पर्शेनेति भावः ॥ अपूर्वकर्मेति ॥ ४६ ॥ अपूर्वं दैवञ्चैव न कृतमित्यर्थः ॥ ४६ ॥ विपाकः परिणामः ॥ विपर्यस्तः न्यग्रूपः । अवसितं अवसानं प्राप्तं शून्यं वस्तुसहितम् । जीर्णं शुष्कम् । अरण्यं वनम् ॥ दुःखसंवेदनायेति ॥ ४७ ॥ यस्मिन् संवेदनं ज्ञानम् । चैतन्यं जन्म । उपघातिभिः प्रहारिभिः कीलवत् शङ्कुवत् आचरितम् । प्राणश्चानाच्छङ्कयो हृदि निखाता इत्यर्थः । अत एवाद्यापि मयि चैतन्यं वर्तत इति भावः ॥ ४७ ॥ भूतधात्रि वसुधे । तात दशरथ । जनक वैदेह । १ 'प्रियाम्' घ-ञ-क २ 'गृहनाड्याः प्रियाम्' घ 'पृथगाश्रयामिमाम्' व ३ 'सौनिके' ञ ४ 'पर्यवसितमद्य क, 'पर्यवसितं जीवित०' ख-घ ५ 'आग- तमू' न ६ 'स्वैरै' व घ ७ 'मातरः' व-घ-क ८ 'कथं' व-घ