उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-५१ ] उत्तररामचरितं २९ ते हि मन्ये महात्मानः कृतघ्नेन दुरात्मना । मया गृहीतनामानः स्पृश्यन्त इव पाप्मना ॥ ४८ ॥ योऽहम् विस्रम्भादुरसि निपत्य लब्धनिद्रा- मुन्मुच्य प्रियगृहिणीं गृहस्य शोभाम् । आतङ्कस्फुरितकठोरगर्भगुर्वीं क्रव्यादाभ्यो बलिमिव निर्घृणः क्षिपामि ॥ ४९ ॥ ( सीतायाः पादौ शिरसि कृत्वा ) देवि देवि अयं पश्चिमस्ते रामशिरसा पादपङ्कजस्पर्शः । ( रोदिति । ) ( नेपथ्ये ) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । रामः—ज्ञायतां भोः किमेतत् । ( पुनर्नेपथ्ये ) ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् । लवणत्रासितः स्तोमः शरण्यं त्वामुपस्थितः ॥ ५० ॥ रामः—आः कथमद्यापि राक्षसत्रासः । तद्यावदस्य दुरात्मनो मौधुरस्य कुम्भीनसीपुत्रस्योन्मूलनाय शत्रुघ्नं प्रेषयामि । ( कतिचित्पदानि गत्वा पुन- र्निवृत्य ) हा देवि कथमेवंगता भविष्यसि । भगवति वसुन्धरे सुश्लाघ्यां दुहितरमवेक्षस्व जानकीम् । जनकानां रघूणां च यत्कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् । यां देवयजने पुण्ये पुण्यशीलामजीजनः ॥ ५१ ॥ मातः कौसल्ये । अशोकवने पूर्वं शुद्ध ( भ ? ) खप्रक्ष्यनत्रिजटासावमिति बोध्यम् । परि परित्यक्त्यर्थे । 'हतको नीचः' इति जयः ॥ ते हि मन्ये इति ॥ ४८ ॥ पाप्मना दुरितेन ॥ ४८ ॥ विस्रम्भादुरसीति ॥ ४९ ॥ विस्रम्भः विश्वासः । प्रिया चासौ गृहिणी ताम्। आतङ्केन आया- सेन । स्फुरितः चलितः, कठोरः पूर्णः गर्भः तेन गुर्वी अत्थुषुम् । 'आया- सभीलोरातङ्क' इति शाश्वतः । क्रव्याद्भ्यः राक्षसेभ्यः । आमिषे पतं इत्यर्थः ॥ ४९ ॥ रोदितीत्यादिकमश्लीलं नाटकाप्रयोज्यमपि 'सर्वं च भक्ष्यं कुलं' इत्यादिवदुपेक्षणीयम् । 'अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ' इत्यमरः । लवणः राक्षस- भेद । मथुरायां नगर्यां निवासी तत्सम्बन्धी वा माथुरः॥जनकानां रघू- णामिति ॥ ५१ ॥ जनकाः जनकवंश्या रघवः रघुवंश्या राजानः । गो- १ 'प्राप्तनिद्राम्' न. २ '०ष्णीन्' न. ३ 'शिरसि' न. ४ 'शाठारम्' म. ५ एतन्नास्ति म-घ-क-पुस्तकेषु. ६ 'ताम्' व-प.